Patrick Stewart, ο σύμμαχος των γυναικών
- 30 ΟΚΤ 2026
Πριν καθίσει στη γέφυρα του Enterprise, ο Patrick Stewart είχε ήδη αφιερώσει δεκαετίες στον Shakespeare και στο βρετανικό θέατρο, χτίζοντας μια σπουδαία καριέρα με τη Royal Shakespeare Company. Ήταν η βαθιά, επιβλητική φωνή που μπορούσε να δώσει σε μια απλή πρόταση το βάρος μιας ηθικής επιταγής, άρα η μακρά πορεία του ως σαιξπηρικός ηθοποιός και θεατράνθρωπος ήταν σχεδόν αυτονόητη. Κι όμως, η ποπ κουλτούρα έμελλε να του χαρίσει μια δεύτερη, σχεδόν μυθική ζωή.
Ως Jean-Luc Picard στο Star Trek: The Next Generation, μας σύστησε έναν διαφορετικό τύπο ήρωα: έναν κυβερνήτη που δεν χρειαζόταν να υψώσει τη φωνή του για να επιβληθεί, που εμπιστευόταν περισσότερο τη διπλωματία παρά τα όπλα και που πίστευε ότι η μεγαλύτερη κατάκτηση της ανθρωπότητας δεν ήταν η εξερεύνηση του διαστήματος, αλλά η δυνατότητά της να γίνει καλύτερη. Χρόνια αργότερα, ως Professor Charles Xavier στους X-Men, έδωσε πρόσωπο σε μια άλλη, εξίσου επίμονη ουτοπία: έναν κόσμο όπου οι διαφορετικοί δεν θα χρειάζεται να κρύβονται, να φοβούνται ή να απολογούνται για την ύπαρξή τους.
Για εμάς που μεγαλώσαμε με αυτές τις ιστορίες, ο Stewart δεν ήταν απλώς ένας σπουδαίος ηθοποιός που έτυχε να πρωταγωνιστήσει σε δύο αγαπημένα franchises. Ήταν η φωνή μιας ολόκληρης ηθικής κοσμοθεωρίας. Εκείνης που μας έμαθε ότι η ενσυναίσθηση δεν είναι αδυναμία, ότι η γνώση είναι πιο πολύτιμη από τη δύναμη και ότι το να υπερασπίζεσαι κάποιον διαφορετικό από εσένα μπορεί να είναι η πιο γενναία πράξη στον κόσμο.
Από το Enterprise μέχρι τη σχολή του Xavier, οι ήρωές του πίστευαν πως ένας καλύτερος κόσμος ήταν εφικτός, ακόμη κι όταν όλα γύρω τους έμοιαζαν να διαψεύδουν αυτή την πίστη. Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που τους αγαπήσαμε τόσο βαθιά: δεν μας έδειχναν απλώς ποιοι θα μπορούσαμε να γίνουμε. Μας έκαναν να θέλουμε να προσπαθήσουμε.
Ως Captain Picard στο Star Trek: The Next Generation (CBS via Getty Images/Ideal Image)
Πολύ πριν όλα αυτά ωστόσο, υπήρξε ένα μικρό αγόρι στο Yorkshire της Αγγλίας, που άκουγε τα βήματα του πατέρα του να πλησιάζουν το σπίτι και προσπαθούσε να μαντέψει τι θα ακολουθούσε.
Ο Sir Patrick Stewart, που έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 86 ετών, αφήνει πίσω του μια σπουδαία καλλιτεχνική παρακαταθήκη. Αφήνει, όμως, και μια λιγότερο προβεβλημένη κληρονομιά: την επίμονη, πολυετή προσπάθειά του να σταθεί στο πλευρό των γυναικών που υφίστανται κακοποίηση.
Ο πατέρας του, Alfred Stewart, είχε επιστρέψει από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έχοντας υπηρετήσει σε μερικές από τις σκληρότερες μάχες του. Ήταν ένας άνδρας που, σύμφωνα με τον ίδιο τον Stewart, ήταν ικανός να αφηγείται συναρπαστικές ιστορίες, να γοητεύει τους γύρω του και, πίσω από την κλειστή πόρτα του σπιτιού, να τρομοκρατεί την οικογένειά του. Η μητέρα του, Gladys, ήταν εκείνη που δεχόταν τη βία.
Σε ένα συγκλονιστικό αυτοβιογραφικό κείμενό του στον Guardian το 2009, ο Stewart περιέγραψε με ανατριχιαστική ακρίβεια τη γεωγραφία του φόβου μέσα σε ένα σπίτι. Το πώς έμενε ξύπνιος περιμένοντας την επιστροφή του πατέρα του από την παμπ. Το πώς προσπαθούσε να αναγνωρίσει τη διάθεσή του από τα τραγούδια που σιγοτραγουδούσε στον δρόμο. Κάποια τραγούδια σήμαιναν πως η βραδιά ίσως κυλούσε ήρεμα. Άλλα προμήνυαν κίνδυνο. Το χειρότερο, όμως, ήταν η σιωπή.
Ο Stewart είχε μάθει να διαβάζει κάθε μεταβολή στην ατμόσφαιρα του σπιτιού. Γνώριζε πότε μια λογομαχία θα μετατρεπόταν σε ξυλοδαρμό, πότε οι φωνές θα έδιναν τη θέση τους στα χτυπήματα. Και είχε μάθει κάτι ακόμη πιο σπαρακτικό: πότε ακριβώς να παρεμβάλει το μικρό του σώμα ανάμεσα στη γροθιά του πατέρα του και στο πρόσωπο της μητέρας του.
Σε αυτή την εικόνα βρίσκεται ίσως η αφετηρία όλων όσων θα ακολουθούσαν.
Γιατί το τραύμα του Stewart δεν περιοριζόταν στη βία που αντίκριζε. Ήταν και η αδιαφορία του κόσμου γύρω του. Οι γείτονες που άκουγαν. Οι αστυνομικοί που γνώριζαν. Οι άνθρωποι που καλούνταν να βοηθήσουν συχνά αναζητούσαν κάποια εξήγηση στη συμπεριφορά της ίδιας της Gladys. Τι είχε κάνει για να προκαλέσει τον σύζυγό της; Μήπως είχε συμβάλει κι εκείνη στον καβγά;
Πίσω από αυτές τις ερωτήσεις κρυβόταν, σαφώς, η κοινωνική αντίληψη πως η βία ενός άνδρα μπορούσε να δικαιολογηθεί από τη συμπεριφορά μιας γυναίκας. Πως η ευθύνη για την κακοποίηση ήταν κάτι που μπορούσε να μοιραστεί ανάμεσα στον θύτη και στο θύμα.
Ο Stewart χαιρετά τους θαυμαστές του μετά την απονομή του αστεριού στη Λεωφόρο της Δόξας του Χόλιγουντ, στις 16 Δεκεμβρίου 1996.
Όταν ο Stewart απέκτησε, δεκαετίες αργότερα, μια φωνή που μπορούσε να ακουστεί σε ολόκληρο τον κόσμο, επέλεξε να τη χρησιμοποιήσει για να πει όσα δεν μπορούσε να πει εκείνο το παιδί. Τόνιζε πως η μητέρα του δεν είχε κάνει τίποτα για να αξίζει όσα υπέστη και πως καμία γυναίκα δεν χρειάζεται να αποδείξει την αθωότητά της για να δικαιούται να ζει χωρίς φόβο.
Ο ηθοποιός υποστήριξε την εκστρατεία της Amnesty International για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών και το 2007 ανέλαβε ενεργό ρόλο ως υποστηρικτής της βρετανικής οργάνωσης Refuge, που προσφέρει καταφύγιο σε γυναίκες και παιδιά που προσπαθούν να ξεφύγουν από κακοποιητικά περιβάλλοντα. Δεν αρκέστηκε, ωστόσο, στη συμβολική παρουσία ενός διάσημου προσώπου δίπλα σε μια φιλανθρωπική οργάνωση. Μίλησε επανειλημμένα για την ανάγκη προστασίας των θυμάτων, κατήγγειλε την ενοχοποίηση των γυναικών και άσκησε δημόσια πίεση για τη διατήρηση των δομών υποστήριξης.
Το 2011, το Πανεπιστήμιο του Huddersfield, σε συνεργασία με τη Refuge, δημιούργησε μια διδακτορική υποτροφία που έφερε το όνομά του, αφιερωμένη στη μελέτη της ενδοοικογενειακής βίας και των επιπτώσεών της στα παιδιά. Το 2012, όταν οι περικοπές στη χρηματοδότηση απειλούσαν τη λειτουργία καταφυγίων στη Βρετανία, ο Stewart επισήμανε ότι πίσω από τους δημοσιονομικούς αριθμούς βρίσκονταν γυναίκες που ενδέχεται να μην είχαν πια πού να καταφύγουν.
Εξίσου σημαντική, όμως, ήταν η επιμονή του να απευθύνεται στους άνδρες. Η ανδρική ευθύνη, για εκείνον, δεν ήταν μια αόριστη ηθική έννοια. Ήταν η υποχρέωση να μην αναπαράγεις τη βία, να μην τη συγκαλύπτεις και να μην επιτρέπεις στη σιωπή να λειτουργεί υπέρ της.
Ο ίδιος είχε μιλήσει με ειλικρίνεια και για το αποτύπωμα που άφησε πάνω του η συμπεριφορά του πατέρα του. Για τις δυσκολίες που χρειάστηκε να αντιμετωπίσει ως ενήλικος προκειμένου να απομακρυνθεί από τα καταστροφικά πρότυπα ανδρισμού με τα οποία μεγάλωσε. Δεν παρουσίαζε τον εαυτό του ως κάποιον που γεννήθηκε απαλλαγμένος από αυτά, αλλά ως έναν άνθρωπο που χρειάστηκε να τα αναγνωρίσει και να εργαστεί συνειδητά για να μην τα κληροδοτήσει.
Ο Stewart αναπαριστά το εμβληματικό εξώφυλλο των Beatles, κατά τη διάρκεια της τελετής ονοματοδοσίας της διάβασης πεζών σε Abbey Road At Vine
Το 2013, σε ένα φεστιβάλ Comicpalooza στο Houston, αυτή η μακρόχρονη προσπάθεια απέκτησε πρόσωπο. Μια γυναίκα από το κοινό, η Heather Skye, σηκώθηκε για να του απευθύνει μια ερώτηση. Του εξήγησε πως είχε υπάρξει θύμα ενδοοικογενειακής βίας και πως η δημόσια τοποθέτησή του για το θέμα την είχε βοηθήσει στη δική της προσπάθεια να αντιμετωπίσει όσα είχε ζήσει. Μέσα σε μια αίθουσα γεμάτη θαυμαστές του Star Trek, η συζήτηση στράφηκε ξαφνικά μακριά από τη μυθοπλασία. Ο Stewart μίλησε για τη μητέρα του, για τον πόνο του παρελθόντος και για το πώς η αδυναμία του να την προστατεύσει ως παιδί είχε εξελιχθεί σε μια διαρκή επιθυμία να προσφέρει βοήθεια σε άλλες γυναίκες.
Στο τέλος, κατέβηκε από τη σκηνή και αγκάλιασε τη Heather.
Δεν ήταν μια μεγαλειώδης στιγμή με την κινηματογραφική έννοια, δεν υπήρχε κάποια δραματική αποκάλυψη, ούτε θριαμβευτικός λόγος. Μόνο ένας άνθρωπος που είχε επιλέξει να μιλά δημόσια για τη βία και μια γυναίκα που του εξηγούσε τι είχε σημαίνει αυτή η επιλογή για τη ζωή της.
Η εικόνα τους έκανε τον γύρο του διαδικτύου και, για μια στιγμή, ο ηθοποιός που είχε ενσαρκώσει μερικούς από τους πιο αγαπημένους ήρωες της ποπ κουλτούρας υπενθύμισε στο κοινό του πως ο ηρωισμός δεν χρειάζεται ούτε υπερδυνάμεις, ούτε διαστημόπλοια. Χρειάζεται, κάποιες φορές, απλώς να πιστέψεις μια γυναίκα όταν σου μιλά για τη βία που έχει υποστεί. Να μην αναζητήσεις ελαφρυντικά για εκείνον που την κακοποίησε. Να σταθείς στο πλευρό της χωρίς να διεκδικήσεις τον πρωταγωνιστικό ρόλο στην ιστορία της.
Συχνά μιλάμε για την κληρονομιά των μεγάλων ηθοποιών με όρους ρόλων, βραβείων και καλλιτεχνικών επιτευγμάτων. Και, στην περίπτωση του Stewart, του δικού μου αγαπημένου κυβερνήτη στο Star Trek, όλα αυτά έχουν αναμφισβήτητα τη θέση τους. Υπήρξε ένας σπουδαίος θεατρικός ερμηνευτής, ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους εκπροσώπους της βρετανικής υποκριτικής παράδοσης και ένα πρόσωπο που αγαπήθηκε από διαφορετικές γενιές θεατών.
Είναι όμως βαθιά συγκινητική η ιδέα ότι ένας άνθρωπος που πέρασε τη ζωή του δίνοντας φωνή σε άλλους χαρακτήρες, επέλεξε να χρησιμοποιήσει τη δική του για ανθρώπους που δυσκολεύονταν να ακουστούν. Κάπως έτσι, αυτή η φωνή που κάποτε δεν ήταν αρκετά δυνατή για να προστατεύσει τη μητέρα του, έγινε η φωνή που άκουσαν εκατομμύρια.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.