9 σπουδαίες ταινίες βασισμένες στη Βίβλο

Για τα επιφυλακτικά απέναντι στο ρίσκο μεγάλα κεφάλια της χρυσής εποχής του Χόλιγουντ, οι βιβλικές ταινίες ήταν μία ασφαλής επιλογή. Οι ιστορίες της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης ήταν βαθιά χαραγμένες στη συλλογική λαϊκή συνείδηση, τόσο των πιστών όσο και των μη πιστών. Αυτές οι ταινίες πρόσφεραν εγγυήσεις, ανθρώπινο και θεϊκό δράμα σε επική κλίμακα.

Κι όμως, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960, το χολιγουντιανό βιβλικό έπος είχε αρχίσει να φθίνει, εγκαταλειμμένο στα ιταλικά στούντιο που έσπευδαν να εξαντλήσουν και την τελευταία σταγόνα από κάθε δημοφιλές είδος. Με το Νέο Χόλιγουντ να διαφαίνεται στον ορίζοντα, οι βιβλικές ταινίες είχαν γίνει συνώνυμες της ακαμψίας και της σοβαροφάνειας.

Αυτή η άδικη αντίληψη φαίνεται επιβιώνει μέχρι σήμερα, με τις βιβλικές ταινίες — όπως και λίστες σαν τούτη — να περιορίζονται συνήθως στα πασχαλινά Σαββατοκύριακα. Κι όμως, πολλές από αυτές είναι υπαρξιακά δράματα που εξετάζουν την ανθρώπινη φύση μέσα από τους θεμελιώδεις μύθους της.

Δες παρακάτω μερικά σπουδαία εξ αυτών:

Lot in Sodom (1933)

Όποιος έχει την εντύπωση ότι οι βιβλικές ταινίες είναι άκαμπτες και σκονισμένες, καλό θα ήταν να αφιερώσει 28 λεπτά σε αυτό το άγριο προ-Κώδικα θαύμα. Οι δημιουργοί, James Sibley Watson και Melville Webber, είναι ένα μυστηριώδες δίδυμο με ελάχιστες ταινίες στο ενεργητικό τους — πιο χαρακτηριστικά μία 13λεπτη εκδοχή της Πτώσης του Οίκου των Usher του Edgar Allan Poe (1928), γυρισμένη την ίδια χρονιά με τη διάσημη διασκευή του Jean Epstein.

Σύμφωνα με τη Γένεση, ο Λωτ διέφυγε από τα Σόδομα — την παλαιοδιαθηκική εκδοχή μιας αμαρτωλής λουτρόπολης που καταστράφηκε από τον Θεό — και στη συνέχεια, μεθυσμένος, συνευρέθηκε με τις κόρες του, αφού η γυναίκα του μετατράπηκε σε στήλη άλατος. Οι Watson και Webber ακολουθούν με ειλικρίνεια το βιβλικό κείμενο, καθώς όμως φαλλικά και γυναικεία συμβολικά μοτίβα αφθονούν και σπαρταρούν στην οθόνη, γίνεται σαφές πως η καρδιά τους ανήκει περισσότερο στην παγανιστική πληθωρικότητα των Σοδομιτών.

The Ten Commandments (1956)

Όταν σκέφτεσαι «βιβλικές ταινίες», σου έρχεται πιθανότατα στο μυαλό ο Charlton Heston να ενσαρκώνει με όλο του το μεγαλείο τον Μωυσή, στο γοητευτικά πομπώδες έπος του 1956 The Ten Commandments του Cecil B. Demille. Είναι η απόλυτη βιβλική ταινία — σχεδόν κυριολεκτικά, χάρη στη διάρκεια των τριών ωρών και σαράντα λεπτών — και, ακόμη κι αν δεν δικαιολογεί πάντα πλήρως την τεράστια έκτασή της και την αχαλίνωτη υπερβολή της, φτάνει πολύ κοντά σε αυτό.

Ben-Hur (1959)

Η MGM τη διαφήμισε ως «τη μεγαλύτερη εμπειρία ψυχαγωγίας μιας ζωής!» και, για μία φορά, η αλαζονεία του στούντιο αποδείχθηκε μάλλον δικαιολογημένη.

Το Ben-Hur όχι μόνο ξεπέρασε τη βωβή εκδοχή του 1925 που έκανε remake, αλλά τίμησε και το μυθιστόρημα του Lew Wallace του 1880, από το οποίο εμπνεύστηκαν και οι δύο ταινίες. Με τον Charlton Heston στον ρόλο του Ιούδα, η ταινία βρίσκει τον σκηνοθέτη William Wyler να γεμίζει τα 212 λεπτά της με ένα εκκωφαντικό μείγμα βιβλικών εικόνων (ανάμεσά τους η Επί του Όρους Ομιλία και η Σταύρωση του Ιησού) και ανεξίτηλων σκηνών δράσης (συμπεριλαμβανομένης της πιο διάσημης αρματοδρομίας στην ιστορία του Χόλιγουντ) — ένας ισχυρός συνδυασμός που συνέτριψε κάθε ανταγωνιστή στο box office το 1959, σώζοντας την MGM από την οικονομική καταστροφή και τοποθετώντας την πίσω μόνο από το Gone with the Wind στη λίστα με τις μεγαλύτερες εμπορικές επιτυχίες της εποχής.

Barabbas (1961)

Ένας υποτιμημένος στουντιακός τεχνίτης, μάστορας του πανοραμικού κάδρου, ο Richard Fleischer ήταν ιδανικός για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του θεάματος. Τα κατάφερε με το παραπάνω. Το σκηνικό της Ιερουσαλήμ για το Barabbas ήταν το μεγαλύτερο που είχε κατασκευαστεί ποτέ έως τότε για κινηματογραφική ταινία, ενώ σημειώθηκε και ρεκόρ για τους περισσότερους κομπάρσους — πάνω από 9.000 — που χρησιμοποιήθηκαν σε μία μόνο σκηνή. Και σαν να μην έφτανε αυτό, ο Fleischer γύρισε τη συγκλονιστική σκηνή της σταύρωσης κατά τη διάρκεια πραγματικής έκλειψης ηλίου.

Παρά την έμφαση στο επικό στοιχείο, αυτή η διασκευή του λιτού μυθιστορήματος του Pär Lagerkvist είναι μία από τις πιο σπαρακτικές κινηματογραφικές πραγματείες πάνω στην πίστη στο χολιγουντιανό πάνθεον. Ο Fleischer στήνει μια μεταφυσική διερεύνηση της θεϊκής φύσης του Χριστού και της επίδρασής της στον Βαραββά του Anthony Quinn — τον παραβάτη που γλίτωσε τον θάνατο στη θέση του Ιησού.

King of Kings (1961)

Με τον Rip Torn στον ρόλο του Ιούδα και τον Orson Welles ως αφηγητή, το King of Kings του 1961 αξίζει να το δει κανείς έστω και μόνο για να απολαύσει το ταλέντο που συγκέντρωσε ο σκηνοθέτης Nicholas Ray (Rebel Without a Cause). Aυτή όμως η πανοραμική κινηματογραφική διασκευή των Ευαγγελίων αντέχει αρκετά καλά και συνολικά, προσφέροντας μια απροσδόκητα ανθρωπιστική και λεπτή ερμηνεία της ιστορίας, με κεντρικό άξονα την δυνατή και πολυεπίπεδη ερμηνεία του Jeffrey Hunter — που τότε χλευάστηκε ευρέως λόγω του παρελθόντος του ως teen idol— στον ρόλο του Ιησού.

The Gospel According to St Matthew (1964)

Ένας αφοσιωμένος άθεος, ο Pier Paolo Pasolini ήταν μία μάλλον απίθανη επιλογή για να παραδώσει μία από τις πιο ποιητικές κινηματογραφικές αφηγήσεις της ζωής του Ιησού — και ακόμη πιο απίθανη επιλογή για να βρεθεί στη λίστα του Βατικανού με τις 15 εγκεκριμένες θρησκευτικές ταινίες.

Γυρίζοντας στα άνυδρα τοπία της νότιας Ιταλίας με ένα καστ μη επαγγελματιών ηθοποιών, ο Pasolini αντλεί τους διαλόγους του αυτούσιους από τις Γραφές. Η φορμαλιστική του προσέγγιση αντλεί έμπνευση τόσο από την παραστατική τέχνη όσο και από τη γήινη αμεσότητα του νεορεαλισμού, ενώ η ταινία αποκτά μια ισχυρή αναχρονιστική φόρτιση χάρη σε ένα εκλεκτικό soundtrack, που συνδυάζει τα Κατά Ματθαίον Πάθη του Bach με κονγκολέζικα spirituals και ρωσικά παραδοσιακά τραγούδια.

Moses and Aaron (1975)

Το Moses and Aron των Jean-Marie Straub και Daniele Huillet βασίζεται στην ανολοκλήρωτη και διαβόητα απαιτητική όπερα του 1932. Η ταινία, όπως και η όπερα πριν από αυτήν και η Βίβλος πριν από αμφότερες, καταπιάνεται με αλληλένδετα ζητήματα αναπαράστασης και εξουσίας. Για τον Schoenberg, η δραματοποίηση της αρχαίας αφήγησης για τη διακήρυξη του μονοθεϊσμού από τον Μωυσή — και του συναφούς απαγορευτικού απέναντι στην ειδωλολατρική εικαστική τέχνη — είχε ξεχωριστή μοντέρνα απήχηση. Για τους Straub και Huillet, η περαιτέρω μεταφορά της όπερας στον κινηματογράφο πήγαινε αυτό το ζήτημα ένα βήμα πιο πέρα (λιγότερο ηχητικά, περισσότερο οπτικά).

Το Moses and Aaron περιστρέφεται γύρω από ένα διαλεκτικό δίλημμα. Είναι ο Θεός τόσο «μοναδικός, αιώνιος, πανταχού παρών, ανεπαίσθητος και μη αναπαραστάσιμος» όσο υποστηρίζει ο Μωυσής; Μπορεί καν ο Θεός να οριστεί; Ο αδελφός του, ο Ααρών, δεν δέχεται τίποτα από αυτά και έτσι κατασκευάζει ένα χρυσό μοσχάρι — μία απτή αναπαράσταση του εφήμερου — ώστε ο λαός να το λατρέψει στη θέση του Θεού. Με τη χαρακτηριστική τους τυπική αυστηρότητα και οικονομία, οι δημιουργοί τοποθετούν το διχοτομικό αυτό δίδυμο σε εντυπωσιακά αντιθετικά ταμπλό, ενώ η μουσική του Schoenberg βροντοχτυπά με όλη της την πολυπλοκότητα.

The Prince of Egypt (1998)

Το πιθανότερο είναι πως γνωρίζεις ήδη την ιστορία του Μωυσή, ένα όμως από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του Prince of Egypt, είναι πως αφηγείται αυτή τη θρησκευτική ιστορία με τρόπο μη διδακτικό. Παρά τα έντονα θρησκευτικά στοιχεία του, εστιάζει κυρίως σε σύνθετα οικογενειακά θέματα και στην αντιπαλότητα ανάμεσα σε αδέλφια, οδηγώντας αυτή τη σύγκρουση στις πιο ακραίες συνέπειές της. Στην ταινία, ο Μωυσής απαρνιέται τον πλούτο της αιγυπτιακής οικογένειας που τον υιοθέτησε, μόλις συνειδητοποιεί πως η αποστολή του είναι να ελευθερώσει τους Εβραίους από τη σκλαβιά και να τους οδηγήσει έξω από την Αίγυπτο.

Πίσω στο 1998, η ταινία ξεπέρασε τα 200 εκατομμύρια δολάρια στο παγκόσμιο box office — ένα αρκετά καλό νούμερο για animation, αν και φαινόταν μετριότερο αν αναλογιστεί κανείς πως κόστισε 100 περίπου εκατομμύρια για να δημιουργηθεί. Παρά την όχι απολύτως εντυπωσιακή εμπορική της πορεία, η κληρονομιά της ταινίας παραμένει ισχυρή.

Το Prince of Egypt ξεχώρισε επίσης για τη μουσική του: το σάουντρακ είχε υπογράψει ο Hans Zimmer, ενώ το πρωτότυπο τραγούδι When You Believe είχε κερδίσει το Όσκαρ στην κατηγορία του, νικώντας δυνατούς ανταγωνιστές όπως το I Don’t Want to Miss a Thing από το Armageddon και το That’ll Do από το Babe: Pig in the City.

Birdsong (2008)

Δύσκολα θα χαρακτήριζε κανείς αυτή την αργού ρυθμού κινηματογραφική δημιουργία του Καταλανού enfant terrible Albert Serra ως κωμωδία, είναι ωστόσο ξεκάθαρα διαποτισμένη με μία σατιρική, βέβηλη ματιά απέναντι στην πομπώδη φύση των μύθων.

Μία ασπρόμαυρη αναδιήγηση της ιστορίας της Γέννησης, το Birdsong ακολουθεί τους τρεις μάγους στο ταξίδι τους προς τη Βηθλεέμ. Καβγαδίζοντας για την καλύτερη διαδρομή μέσα από δύσβατα και αφιλόξενα τοπία, αυτοί οι καταβεβλημένοι, αδέξιοι Μάγοι χάνονται — και ξαναχάνονται — την ώρα που η Μαρία και ο Ιωσήφ απολαμβάνουν τη μεταγεννητική τους ευτυχία. Εδώ, οι τρεμάμενες κοιλιές και τα εύθραυστα σώματα αποτυπώνονται σε μελανόμαυρα ταμπλό, σε μία από τις ελάχιστες βιβλικές ταινίες που θα μπορούσαν, με μια δόση σκανταλιάς, να καταταγούν στο είδος του «σωματικού τρόμου», δίπλα στο Passion of the Christ του Mel Gibson.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ