Steve Liss/Getty Images/Ιdeal Image
ΒΙΒΛΙΟ

Ατέλειωτο αστείο: Ο μεταφραστής του έπους του David Foster Wallace για όσα αξίζει να γνωρίζεις

Το Ατέλειωτο αστείο του David Foster Wallace κυκλοφορεί επιτέλους στα ελληνικά. Ο μεταφραστής Κώστας Καλτσάς τα κατάφερε κι αυτός είναι ένας πρώτης τάξεως οδηγός προς ναυτιλομένους για το ορόσημο της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας, πριν ξεκινήσεις ένα από τα πιο συναρπαστικά αναγνωστικά ταξίδια της ζωής σου.  
Είναι το εκδοτικό γεγονός της χρονιάς στη χώρα μας όσον αφορά την ξενόγλωσση πεζογραφία: Το Ατέλειωτο αστείο (Infinite Jest) του David Foster Wallace (1962-2008) επιτέλους κυκλοφορεί στα ελληνικά, με τις 1712 σελίδες του δίτομου διαμαντιού της σειράς Aldina των εκδόσεων Gutenberg (έναντι 1079 σελίδων του πρωτότυπου κειμένου στα αγγλικά) να αποτελούν αναμφίβολα ένα μεταφραστικό άθλο εκ μέρους του Κώστα Καλτσά, ο οποίος αφιέρωσε στο όλο εγχείρημα δέκα χρόνια. Ναι, δέκα.

Τον περασμένο Φεβρουάριο, με αφορμή τα 30ά γενέθλια του ορόσημου της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας, ο συγγραφέας (Νικήτρια σκόνη, εκδ. Ψυχογιός) και μεταφραστής μίλησε στο NEWS 24/7.

Θεωρεί ότι η «μυθολογία» γύρω από το Ατέλειωτο αστείο, και γενικά τον David Foster Wallace λειτουργεί ενθαρρυντικά ή το αντίθετο για το εν δυνάμει αναγνωστικό κοινό; Υπάρχει κάποια παρεξήγηση σχετικά με το συγκεκριμένο βιβλίο, και κατ’ επέκταση τον δημιουργό του, που πιστεύει ότι πρέπει επιτέλους να αποσαφηνιστεί; Πώς θα περιέγραφε σε κάποια/ον που δεν έχει έρθει μέχρι σήμερα σε επαφή με τις λέξεις του εκλιπόντος, το είδος της λογοτεχνίας που υπηρέτησε; Τι είναι αυτό που χρωστάει η λογοτεχνία σήμερα στο Ατέλειωτο αστείο; Ποιους τίτλους θεωρεί ως τους πιο αξιόλογους «διαδόχους» του διεθνώς και ποιο το αποτύπωμά του στην ελληνική λογοτεχνία; Μπορεί να ξεχωρίσει μία αράδα του αξεπέραστου βιβλίου στην οποία ανατρέχει συχνά – και γιατί;

Οι απαντήσεις του λειτουργούν ως ένας πρώτης τάξεως οδηγός προς ναυτιλομένους, λίγο πριν ξεκινήσετε ένα από τα πιο εγγυημένα συναρπαστικά αναγνωστικά ταξίδια της ζωής σας.

DARDANOSNET.GR

€35,00
ΑΓΟΡΑΣΕ ΤΟ

Η μυθολογία γύρω απ’ το ίδιο το Jest νομίζω όσο κόσμο έχει σπρώξει να το αναζητήσει, λόγω του μεγέθους και της πολυπλοκότητας και της δυσκολίας του, άλλο τόσο κόσμο έχει αποθαρρύνει, λόγω του μεγέθους και της πολυπλοκότητας και της δυσκολίας του· ή έχει σπρώξει να το απορρίψει προκαταβολικά, ώστε να μην χρειαστεί να αντιμετωπίσει το μέγεθος, την πολυπλοκότητα και τη δυσκολία του· ή να το αποθεώσει, για το μέγεθος, την πολυπλοκότητα και τη δυσκολία του, χωρίς παρ’ όλα αυτά να το διαβάσει.

Έχω βαρεθεί να πέφτω πάνω σε «κριτικά» κείμενα, σε ελληνικά και ξένα μέσα, οι συντάκτες των οποίων έχουν εμφανώς, και εξωφρενικά λανθασμένα, αντιγράψει μια σύνοψη της πλοκής του βιβλίου από τη Wikipedia, κι αυτό ήταν πριν καν τον ερχομό της ΤΝ.

H μυθολογία γύρω από το Jest έχει ελάχιστη σχέση με το ίδιο το μυθιστόρημα, και άμεση σχέση με τη μυθολογία γύρω απ’ τον ίδιο τον DFW, είτε ως «μεγαλοφυή, βασανισμένο καλλιτέχνη που παραήταν καλός γι’ αυτόν τον κόσμο» (η περσόνα του «Αγίου Ντέιβιντ» που εδραίωσε για ένα διάστημα η αυτοκτονία του), είτε ως υπερφίαλο νάρκισσο, τα γραπτά του οποίου αποσκοπούν κυρίως να πείσουν την αναγνώστρια πως είναι μεγαλοφυής καλλιτέχνης, κλπ.

Οι μεταθανάτιες αποκαλύψεις για την προσωπική του ζωή, και την για μεγάλο διάστημα εξαιρετικά προβληματική, ενίοτε κακοποιητική συμπεριφορά του προς τους γύρω του (κυρίως, και διόλου τυχαία, προς τις γυναίκες της ζωής του) ναι μεν ευτυχώς αποκαθήλωσαν τον Άγιο Ντέιβιντ, τον ανήγαγαν όμως και σε σύμβολο μιας κάπως αόριστα οριζόμενης κοινότητας μισογύνηδων «lit-bros», γεγονός που ανάλογα με τη γωνιά του διαδικτύου που θα βρεθείς, τον μετέτρεψε είτε σε άλλου είδους ίνδαλμα είτε σε αποδιοπομπαίο τράγο, συχνά, αν όχι κυρίως, για κόσμο που δεν τον έχει διαβάσει.

Είναι ίδιον της εποχής μας να μιλάμε για βιβλία περισσότερο από ό,τι τα διαβάζουμε, κι ένα μυθιστόρημα περίπου μισού εκατομμυρίου λέξεων (στο πρωτότυπο· γύρω εξακοσίων χιλιάδων λέξεων στη μετάφρασή μου) ενδείκνυται για κάτι τέτοιο.

Οπότε με αφορμή τα τριακοστά γενέθλια του Jest, ας λυθεί η παρεξήγηση ότι μπορούμε ή πρέπει να μιλάμε γι’ αυτό χωρίς να το έχουμε διαβάσει· αλλά και η παρεξήγηση πως οποιαδήποτε μη-επαγγελματίας αναγνώστρια που απωθείται από όσα ξέρει για την προσωπική ζωή του συγγραφέα του είναι παρ’ όλα αυτά υποχρεωμένη να το διαβάζει λόγω της σημασίας και της αξίας του ως λογοτεχνικό κείμενο.

DARDANOSNET.GR

€35,00
ΑΓΟΡΑΣΕ ΤΟ

Το Jest απλώνεται σε 1079 σελίδες (σ.σ. στο πρωτότυπο) που χωράνε μέσα τους μια τεχνολογία αυτόματης ηλεκτρονικής διανομής ψυχαγωγικού περιεχομένου μέσω «τηλελογιστή», τους μαθητές μιας ελίτ ακαδημίας τένις η επιθυμία των οποίων να επιτύχουν, να γίνουν το Νούμερο Ένα, δεν μπορεί να κρύψει το κενό νοήματος πάνω από το οποίο έχει απλωθεί σαν χαλί πάνω από τρύπα στο πάτωμα, έναν αυτόχειρα πειραματικό κινηματογραφιστή υπεύθυνο για μια μυθική, χαμένη ταινία (το Infjnite Jest του τίτλου) τόσο διασκεδαστική που οι θεατές της μένουν κατατονικοί μπροστά στις οθόνες τους να την παρακολουθούν ξανά και ξανά μέχρι θανάτου, πρώην ναρκομανείς που παλεύουν να βρουν τρόπο να ζήσουν χωρίς την προστασία της όποιας ουσίας λειτουργούσε ως αποσβεστήρας ανάμεσα σ’ αυτούς και τον κόσμο, τρομοκράτες που μετά από δεκαετίες ύπαρξης ως θύματα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν την προθυμία των Αμερικανών να διασκεδάζουν μέχρι θανάτου ως όπλο εναντίον τους, κι έναν παράφρονα Αμερικανό πρόεδρο (χμ) που έχει ψύχωση με την «καθαρότητα» και χρησιμοποιεί τα εδάφη γειτονικών χωρών ως χωματερές για τα απόβλητα που παράγει ασταμάτητα η χώρα του.

Το Jest είναι ένα εξαιρετικά περίπλοκο, εξωφρενικό (αν και όχι τόσο δύσκολο όσο φημολογείται) μυθιστόρημα για τον περίπλοκο, εξωφρενικό τρόπο με τον οποίο ζούμε τώρα, γραμμένο πριν τριάντα χρόνια, που μοιάζει πια λιγότερο «υστερικά ρεαλιστικό» και περισσότερο παλιός καλός νατουραλισμός.

Για ένα διάστημα, η αμερικανική τουλάχιστον λογοτεχνία έμοιαζε να χρωστάει στο Jest ότι έτρεψε ένα μέρος της γενιάς του (Φράνζεν, Ευγενίδη, κλπ.) σε φυγή από τον μεταμοντερνισμό κι ένα είδος στροφής/επιστροφής στον ρεαλισμό – οι κακές γλώσσες θα πουν «για να αποφευχθούν οι συγκρίσεις», ενώ μια πιο γενναιόδωρη ανάγνωση θα διαβάσει αυτή τη στροφή ως απόπειρα να ανταποκριθούν στο ζητούμενο που είχε ορίσει ο ίδιος ο Γουάλας για τη λογοτεχνία της γενιάς τους και της επόμενης.

Φυσικά με τα χρόνια εμφανίστηκαν μυθιστορήματα που έμοιαζε αδύνατο να είχαν γραφτεί χωρίς την επιρροή του Jest, ασχέτως αν αυτή ήταν πραγματική ή όχι, όπως τα «Ο τελευταίος σαμουράι» της Χέλεν ΝτεΓουίτ (καμία σχέση με την ταινία – Εκδόσεις Ψυχογιός, 2002, μτφρ. Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη), «Η σύντομη θαυμαστή ζωή του Όσκαρ Γουάο» του Τζούνοτ Ντίαζ (Εκδόσεις Λιβάνη, 2009, μτφρ. Αλέξη Καλοφωλιά), τα δυστυχώς αμετάφραστα στα ελληνικά Skippy dies του Ιρλανδού Πολ Μάρεϊ (2010), Witz του γνωστού μας από άλλα του μυθιστορήματα Τζόσουα Κόεν, The Instructions του Άνταμ Λεβίν (2010), το διαβόητα δυσεύρετο στα ελληνικά «Σπίτι από φύλλα» του Μαρκ Ντανιελέφσκι (Εκδόσεις Πόλις, 2005, μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου), κλπ.

Εξακολουθώ να πιστεύω ότι το Jest είναι τόσο sui generis και εμφανώς απροσέγγιστο όχι μόνο ως επίτευγμα αλλά έστω ως σύλληψη για τους περισσότερους συγγραφείς που επηρέασε ο Γουάλας, ώστε η σημαντικότερη επιρροή που άσκησε ο τελευταίος να εξακολουθεί να εντοπίζεται λιγότερο στη ίδια τη μυθιστορηματική φόρμα και περισσότερο σε ένα συγκεκριμένο είδος αφηγηματικής φωνής που συνδυάζει την ευρυμάθεια και το Υψηλό με μια επιτηδευμένα ανεπιτήδευτη προφορικότητα και σκατολογικό χιούμορ α λα Πίντσον.

Εκεί που πραγματικά υπήρξε ίσως η καθοριστικότερη φωνή του τέλους του 20ου αιώνα για τα αμερικανικά γράμματα ήταν στο διήγημα και στο δοκίμιο (βλ. π.χ. τα διηγήματα του «Άσωτοι» του Γκρεγκ Τζάκσον, Εκδόσεις Αντίποδες, 2017, μτφρ. Παναγιώτη Κεχαγιά, ή τα δυστυχώς αμετάφραστα στα ελληνικά δοκίμια του Τζον Τζερεμάια Σάλιβαν).

Όσο για την ελληνική λογοτεχνία, το αποτύπωμα του έργου του Γουάλας γενικότερα μοιάζει προς το παρόν, τουλάχιστον από όσο μπορώ να διακρίνω, πιο εμφανές στις αναγνωστικές συνήθειες τόσο απλών αναγνωστών όσο και συγγραφέων, και λιγότερο στην εμφάνιση μια σοδιάς κειμένων ξεκάθαρα επηρεασμένων από αυτόν. Βεβαίως, δεδομένου πως η μετάφραση του Jest θα κυκλοφορήσει (ναι, ξέρω, επιτέλους) φέτος κι οι Έλληνες αναγνώστες του στα αγγλικά ή κάποια τρίτη γλώσσα ήταν μέχρι στιγμής μετρημένοι στα δάχτυλα, αυτό μπορεί και να αλλάξει προσεχώς. Ίδωμεν.

Νομίζω δεν έχουν γεράσει καθόλου (σ.σ. τα βιβλία του). Η πλειοψηφία τους περιέχει βέβαια στιγμές που έχουν γεράσει, κι όχι όμορφα, αυτό όμως είναι πρωτίστως απόρροια της φιλοδοξίας τους, και της επιθυμίας του Γουάλας τόσο να μην επαναλαμβάνεται, όσο και να μην γράφει μόνο από την οπτική γωνία του μεσοαστού, υπερμορφωμένου λευκού στρέιτ άντρα που ήταν ο ίδιος. Δεν ήταν πάντα επιτυχημένες οι προσπάθειές του να γράψει όσο το δυνατόν πιο πειστικά και βαθιά άλλες φωνές εκτός της δικής του, τις βλέπω όμως ως αντίτιμο ακριβώς αυτής της φιλοδοξίας, που κάνει τα βιβλία στο σύνολό τους να μοιάζουν πάντα ζωντανά.

Είναι γνωστό στους λογοτεχνικούς κύκλους πως δεν είναι να μου πιάσεις κουβέντα για την τελευταία πρόταση του (κυρίως κειμένου) του Jest και τις συνδηλώσεις της αν έχεις οποιαδήποτε υποχρέωση για τις επόμενες 3-4 μέρες. Οπότε θα παραθέσω μια άλλη (σ.σ. αράδα του βιβλίου στην οποία ανατρέχει συχνά): Γίνεται συχνά λόγος για την πρόθεση του Γουάλας να «τοποθετηθεί ειρωνικά απέναντι στην ειρωνεία», που θεωρούσε ως το μείζον πρόβλημα της εποχής του και είχε αποκαλέσει «τραγούδι ενός πουλιού που έχει μάθει να αγαπάει το κλουβί του». Και για το ότι προσπάθησε, πέρα από την εκζήτηση των τρόπων του, να γράψει λογοτεχνία που όσο σκοτεινή κι αν είναι θα «βρει τρόπο να απεικονίσει τον κόσμο και ταυτόχρονα να φωτίσει τη δυνατότητα να είναι κανείς ζωντανός και άνθρωπος μέσα σε αυτόν».

Ορίστε λοιπόν μία εκ πρώτης όψεως ειρωνική φράση που περιγράφει την αυτοκτονία της μητέρας της Τζοέλ βαν Ντάιν προκαλώντας ταυτόχρονα φρίκη κι ένα αθέλητο μειδίαμα, ακόμα και γέλιο: «…απαρηγόρητη, είχε αυτοκτονήσει βάζοντας τα άκρα της στον σκουπιδοφάγο – πρώτα το ένα χέρι και έπειτα, κάπως ως εκ θαύματος αν το σκεφτείς, το άλλο». Η επιτομή της ειρωνείας, αυτό το «ως εκ θαύματος», ώσπου, υποψιασμένος, να διαβάσει κανείς το «αν το σκεφτείς» όχι ως σχήμα λόγου αλλά ως κυριολεκτική προτροπή, και να βυθιστεί μέσα σε τρεις λέξεις στον πιο ανείπωτο, ανθρώπινο πόνο.

Το Ατέλειωτο αστείο κυκλοφορεί σε δύο τόμους από τις εκδόσεις Gutenberg σε μετάφραση Κώστα Καλτσά.

Aκολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.

Exit mobile version