Ποιο είναι το καλύτερο και το χειρότερο μυθιστόρημα του Jonathan Franzen;

Κανείς δεν ξέρει ακριβώς τι κάνει «Μεγάλο» ένα αμερικανικό μυθιστόρημα, όλοι όμως ξέρουμε για τι πράγμα μιλάμε όταν μιλάμε για το «Μεγάλο Αμερικανικό Μυθιστόρημα» (ο περιβόητος όρος εμφανίστηκε στα αμερικανικά γράμματα λίγα χρόνια μετά τη λήξη του εμφυλίου στη χώρα) μιας και έχουμε κατά νου συγκεκριμένα μυθιστορήματα Αμερικανών συγγραφέων όπως είναι ο Carson McCullers, Herman Melville, Toni Morrison, Saul Bellow, Don DeLillo, Gayl Jones, Francis Scott Fitzgerald, William Falkner, Ernest Hemingway. Ναι, οι «συνήθεις ύποπτοι» είναι συγγραφείς του 20ου αιώνα. Τι γίνεται όμως με τον 21ο;

Ένα από τα νεότερα μυθιστορήματα που δεν μπορούν να λείψουν από μία τέτοια λίστα (όπως, καλή ώρα, η πρόσφατη του NEWS 24/7 με αφορμή τη συμπλήρωση 250 ετών από την υπογραφή της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών) είναι το τρίτο του Jonathan Franzen, «Οι Διορθώσεις» (Εθνικό Βραβείο Βιβλίου στις ΗΠΑ μεταξύ άλλων διακρίσεων), το οποίο κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το 2001, στην Ελλάδα αρχικά το 2002 (μτφρ. Αλέξης Εμμανουήλ, Ωκεανίδα), κατόπιν το 2017 (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Ψυχογιός), ενώ το 2024 κατατάχθηκε στην 5η θέση ανάμεσα στα 100 Καλύτερα Βιβλία του 21ου Αιώνα από τους New York Times.

Μέχρι σήμερα έχουν κυκλοφορήσει άλλα τρία μυθιστορήματα του κορυφαίου Αμερικανού συγγραφέα με πιο πρόσφατο τα «Σταυροδρόμια» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Ψυχογιός, 2022), το πρώτο μέρος μιας -εμπνευσμένης από το «Middlemarch» της George Eliot- τριλογίας με τίτλο «A Key to All Mythologies» και αφορμή για μια εμβάθυνση στο έργο του, για λογαριασμό του NEWS 24/7, από τη Ματίνα Αποστόλου (συγγραφέα και δημιουργό του δημοφιλούς λογαριασμού βιβλιοφιλίας “Intellectual Thighs” στο instagram), τον Λευτέρη Καλοσπύρο (συγγραφέα και υπεύθυνο λογοτεχνίας, δοκιμίου και ξένων δικαιωμάτων στον χώρο των εκδόσεων), τον Κώστα Β. Κατσουλάρη (συγγραφέα και διευθυντή της Book Press), και τoν Γιώργο-Ίκαρο Μπαμπασάκη (συγγραφέα, ποιητή και μεταφραστή των βιβλίων του Φράνζεν).

Με αφορμή τα 67 γενέθλια του γεννημένου στο Ιλινόι στις 17/8/59 Jonathan Franzen το OneMan ανατρέχει σε ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα που τέθηκαν επί τάπητος, με τις απαντήσεις να στοιχειοθετούν ένα χρήσιμο οδηγό ανάγνωσης: Ποιο είναι το καλύτερο και το χειρότερο μυθιστόρημά του Franzen;

Ματίνα Αποστόλου: Το “Corrections” («Διορθώσεις») έπεσε στα χέρια μου την περίοδο που είχα αρχίσει να διαβάζω πιο συστηματικά και είχα ενθουσιαστεί, το θεωρώ το καλύτερό του μυθιστόρημα και σίγουρα ένα από τα καλύτερα βιβλία που έχω διαβάσει, αν και το αγαπημένο μου απόσπασμα έρχεται από το “Freedom” («Ελευθερία» – μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Ψυχογιός, 2019) όπου υπάρχει το εξής: But nothing disturbs the feeling of specialness like the presence of other human beings feeling identically special, που το σκέφτομαι συχνά.Το “Purity” («Αγνή» – μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Ψυχογιός, 2016) ήταν ένα βιβλίο που με απογοήτευσε, σε πολλά σημεία το βρήκα προβληματικό και εδώ ήταν που με ενόχλησε περισσότερο η ανδρική ματιά στους γυναικείους χαρακτήρες, ένιωσα ότι κάπου έχασε την επαφή με το τώρα, μου φάνηκε παλιακός ο τρόπος του μάλλον και με έχασε.

Λευτέρης Καλοσπύρος: Το καλύτερο μυθιστόρημά του είναι οι «Διορθώσεις». Είναι μια άρτια κατασκευή, αψεγάδιαστο τεχνικά, και την ίδια στιγμή ένα έργο που συγκλονίζει. Οι τελευταίες είκοσι-τριάντα σελίδες σε διαλύουν. Η συνολική ιστορία της οικογένειας Λάμπερτ, οι επιμέρους μάχες και αγωνίες των παιδιών και των γονιών τους, είναι γραμμένες με πάθος και ενσυναίσθηση. Οι «Διορθώσεις» κατορθώνουν κάτι ζηλευτό για κάθε συγγραφέα, κάτι που ζήλεψε ακόμα και ο Γουάλας: είναι μια βαθυστόχαστη μελέτη χαρακτήρων τόσο γερά θεμελιωμένη που μπορεί να υποβαστάξει και μια οξεία και σε βάθος κριτική του τεχνοκαπιταλισμού του ύστερου εικοστού αιώνα.

Αντίστοιχα, το χειρότερό μυθιστόρημά του κατά τη γνώμη μου είναι η «Αγνή». Μπορεί στα δύο πρώτα βιβλία του, και ειδικά στην «Εικοστή Έβδομη Πολιτεία» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Ψυχογιός, 2012) να κάνει πολλά τεχνικά λάθη, να υπερβάλλει, να χάνει τον έλεγχο με τις εσκεμμένα αναληθοφανείς αναστροφές και επιταχύνσεις στην πλοκή, ωστόσο τα έργα αυτά σφύζουν από μια ανεξάντλητη επινοητικότητα και τα επιμέρους κομμάτια έχουν μεγάλο ενδιαφέρον κι ας μην λειτουργούν ως δομικά στοιχεία ενός συνόλου. Επίσης ο Franzen ποτέ δεν ήταν ο μεγάλος στυλίστας, όμως η πρόζα του στα πρώτα βιβλία, μέχρι και τις «Διορθώσεις», είναι πιο ζωηρή, πιο ευρηματική, καθώς εκτός των άλλων ο συγγραφέας είναι αναγκασμένος να υιοθετήσει πιο περίτεχνα ρητορικά σχήματα για να εκφράσει ιδέες και να περιγράψει εικόνες που πηγάζουν από συγκεκριμένες τεχνολογικές καταστάσεις και εφαρμογές. Στην «Αγνή» η γλώσσα δεν έχει βάρος, δεν έχει οντότητα. Ακόμα και οι μινιμαλιστές αμερικανοί συγγραφείς –ή, μάλλον, ειδικά αυτοί– όπως ο Carver, ο Tobias Wolff, ο William Maxwell, γράφουν σε μια συμπαγή, εξαντλητικά λεπτοδουλεμένη γλώσσα. Η γλώσσα στην «Αγνή» είναι σχεδόν δημοσιογραφική, διεκπεραιωτική. Και οι ήρωες επίσης δεν είναι όσο ενδιαφέροντες πιστεύει ο Franzen.

Κώστας Κατσουλάρης: Ακούστε: δεν τα έχω διαβάσει όλα, ούτε και έχουν τόση μεγάλη σημασία αυτού του τύπου οι κατατάξεις. Μπορώ πάντως να πω χωρίς φόβο και πάθος ότι μου άρεσε πολύ η «Ελευθερία», μου άρεσαν πολύ και τα «Σταυροδρόμια». Έχω πάντως την εντύπωση ότι από τις «Διορθώσεις» και στη συνέχεια, κάθε μυθιστόρημά του ήταν σημαντικό με τον τρόπο του.

Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης: Συμβαίνει να είμαι, εκτός από φανατικός αναγνώστης του Franzen, και ο μόνιμος μεταφραστής του. Συνεπώς, η γνώμη μου αποτελεί συνδυασμό αυτών των δύο ιδιοτήτων μου. Αγάπησα πολύ την «Αγνή» ως αναγνώστης, μίσησα πολύ την «Εικοστή Έβδομη Πολιτεία» ως μεταφραστής. Προτιμώ την «Ελευθερία» από τις «Διορθώσεις» τόσο ως αναγνώστης όσο και ως μεταφραστής. Θεωρώ γενναιότητα την στροφή που επιχειρεί με την Τριλογία που εγκαινιάζουν τα «Σταυροδρόμια», τα αγαπώ και με τις δύο ιδιότητές μου. Τέλος, πιστεύω ότι, όπως και στην περίπτωση του Roth, το έργο του Franzen είναι ένα συνεχές που θυμίζει την «Ανθρώπινη Κωμωδία» του Balzac.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ