Στην Οδύσσεια του Nolan, ακόμα και η προφορά των ηρώων δεν είναι τυχαία
- 20 ΙΟΥΛ 2026
Για δεκαετίες, έχουμε μάθει να τοποθετούμε τις ιστορικές ταινίες και τα επικά έργα φαντασίας σε ένα πολύ συγκεκριμένο ηχητικό σύμπαν. Κάθε φορά που μία ταινία διαδραματίζεται στην Αρχαία Ελλάδα, τη Ρώμη ή σε μαγικά σύμπαντα με δράκους και μάγισσες, οι ηθοποιοί που συμμετέχουν σε αυτές πρέπει να χρησιμοποιούν βρετανική προφορά. Είναι αυτό που στη βιομηχανία του θεάματος ονομάζουν The Queen’s Latin (τα «Λατινικά της Βασίλισσας»), ένα γλωσσικό κλισέ, το οποίο εδώ που τα λέμε δεν έχει πλέον και πολλή λογική.
Ο Christopher Nolan στην Οδύσσειά του αποφάσισε να πετάξει αυτό τον κανόνα από τα βράχια της Ιθάκης.
Όπως εξηγεί ο Erik Singer, ο διάσημος dialect coach που μεταμόρφωσε τον Austin Butler σε Elvis, δεν υπάρχει κανένας απολύτως λόγος χαρακτήρες που υποτίθεται ότι μιλούν αρχαία ελληνικά, να ακούγονται σαν σπουδαστές της Οξφόρδης. Η Οδύσσεια μετράει σχεδόν 3.000 χρόνια ζωής και σε αυτή την κλίμακα, τα σύγχρονα αμερικανικά αγγλικά απέχουν ακριβώς το ίδιο από τη γλώσσα του Ομήρου όσο και η εξεζητημένη βρετανική διάλεκτος που ακούμε στα δράματα εποχής.
«Στην πραγματικότητα από μόνες τους οι προφορές, δεν σημαίνουν τίποτα. Εμείς πιστεύουμε πραγματικά ότι κάτι σημαίνουν», λέει ο Singer.
Για να καταλάβουμε γιατί οι προφορές των χαρακτήρων στην Οδύσσεια ακούγονται τόσο παράξενες σε τόσους πολλούς ανθρώπους, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε γιατί οι βρετανικές προφορές έγιναν το πρότυπο για κάθε ιστορική ταινία. Spoiler Alert: η απάντηση έχει να κάνει με το πώς το αμερικανικό κοινό φαντάζεται ότι ακούγεται η εξουσία.
Τη δεκαετία του ‘30, όταν το Χόλιγουντ άρχισε να ανακαλύπτει τη μαγεία των επικών υπερπαραγωγών, μέχρι και τη δεκαετία του 1950, οπότε και γνώρισε πλήρη άνθιση, τα κινηματογραφικά στούντιο βρήκαν έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο να διαχωρίζουν στις ταινίες τους αλαζόνες και συχνά όχι και τόσο συμπαθείς εκπροσώπους της εξουσίας από τους γενναίους, τίμιους και λαϊκής καταγωγής ήρωες.
Σε ταινίες όπως ο Σπάρτακος και το Μπεν-Χουρ τους ρόλους των πρώτων υποδύονταν κυρίως Βρετανοί ηθοποιοί του θεάτρου με έντονη αγγλική προφορά, ενώ τους δεύτερους υποδύονταν Αμερικανοί με αμερικανική προφορά.
Ο Nolan, ωστόσο, αποφάσισε να αφαιρέσει από τον Οδυσσέα του Matt Damon κάθε επίπλαστο και επιτηδευμένο κύρος και να τον κάνει άνθρωπο του δρόμου ή καλύτερα της θάλασσας. Για την ακρίβεια της Βοστώνης.
«Πιστεύω ότι δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η Βρετανική Αυτοκρατορία εξακολουθούσε να υπάρχει στις δεκαετίες του ’30 και του ’40», λέει ο Singer στο Vox. «Υπάρχει κάτι εκεί που βγάζει νόημα… η ευρέως διαδεδομένη αντίληψη για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία που κυριαρχούσε σε ολόκληρο τον κόσμο, όπως και η Βρετανική Αυτοκρατορία».
«Οι βρετανικές προφορές συνδέονται στενά με τον ιμπεριαλισμό εδώ και πολύ καιρό, για προφανείς λόγους», λέει ο Mike Walsh, ένας προπονητής διαλέκτων που συνεργάστηκε με τον Brian Geraghty για την ταινία 1923: A Yellowstone Origin Story. «Όταν έχεις να κάνεις με κάποιο είδος πολεμικής προσπάθειας που διαδραματίζεται σε ένα φανταστικό περιβάλλον, τις περισσότερες φορές οι χαρακτήρες γίνονται Βρετανοί».
Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η πρακτική παγιώθηκε. Σε φανταστικούς κόσμους που βασίζονται στη μεσαιωνική Βρετανία, όπως το Game of Thrones και ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών, οι Αμερικανοί και οι Αυστραλοί ηθοποιοί μιλούν με βρετανική προφορά. Μιλούν επίσης με βρετανική προφορά σε ιστορικές ταινίες που υποτίθεται ότι διαδραματίζονται στη Γαλλία, όπως το Ever After και το Les Misérables ή στη Ρωσία (Άννα Καρένινα) και στο αρχαίο παρελθόν, όπως στην περίπτωση του Gladiator και στους 300.
Ακόμη και στο Star Wars, η Αυτοκρατορία χρησιμοποιεί τα αγγλικά της βασίλισσας, ενώ ο στρατός της αντίστασης έχει αμερικανική προφορά.
«Γιατί η Αυτοκρατορία είναι πάντα η βρετανική, ενώ βρισκόμαστε στο διάστημα και δεν υπάρχει Βρετανία;», αναρωτιέται ο Walsh. «Η Βρετανία έχει συνδεθεί με αυτή την εικόνα του κατακτητή ακόμα και σε έναν πόλεμο υψηλής φαντασίας», σημειώνει.
Όταν μια ταινία εποχής ή φαντασίας αποφασίζει να μην καταφύγει στην κλασική βρετανική προφορά, συνήθως δεν το κάνει τυχαία. Συχνά, έχει να κάνει με το ποιους χαρακτήρες το κοινό πρέπει να αντιλαμβάνεται ως ισχυρούς και με ποιους πρέπει να ταυτίζεται.
Στο Amadeus του 1984, για παράδειγμα, ο σκηνοθέτης Miloš Forman ζήτησε από τον Tom Hulce να παίξει τον Μότσαρτ με τη φυσική αμερικανική προφορά του. Όπως εξήγησε ο ίδιος ο ηθοποιός το 2023, ο Forman ήθελε η οικογένεια Μότσαρτ να μοιάζει με Αμερικανούς που φαίνονταν σαν «ξένο σώμα» στη Βιέννη.
Το ίδιο έκανε και ο F. Murray Abraham στον ρόλο του Σαλιέρι, κρατώντας την αμερικανική προφορά του. Την ίδια στιγμή, οι περισσότεροι Βιεννέζοι χαρακτήρες γύρω τους ενσαρκώνονταν κυρίως από Βρετανούς ηθοποιούς που μιλούσαν με τη φυσική τους προφορά. Έτσι, η προφορά λειτούργησε σαν ένας κρυφός «χάρτης» για το κοινό, δείχνοντάς τους ότι οι «ξένοι» και πιο προσιτοί χαρακτήρες ακούγονται Αμερικανοί, ενώ ο υπόλοιπος κόσμος, αυτός της εξουσίας και της παλιάς Ευρώπης ακουγόταν βρετανικός.
Το 2005, η Sofia Coppola ζήτησε από το καστ της ταινίας Μαρία Αντουανέτα να χρησιμοποιήσει ο καθένας τη δική του προφορά. «Δεν επρόκειτο να γυρίσουμε την ταινία στα γαλλικά του 18ου αιώνα, οπότε δεν είχε νόημα να τους ζητήσω να μιλήσουν με τη βρετανική προφορά των ιστορικών ταινιών», είχε δηλώσει τότε, προσθέτοντας ότι επηρεάστηκε από τον τρόπο με τον οποίο οι φυσικές προφορές στην ταινία Amadeus έκαναν τους χαρακτήρες να φαίνονται «σαν αληθινοί άνθρωποι». Όπως και στα παλιά επικά έργα του Χόλιγουντ, η Coppola επέλεξε Βρετανούς ηθοποιούς του θεάτρου για τους ρόλους της παλιάς φρουράς των Βερσαλλιών και νεαρούς Αμερικανούς για τη Μαρία Αντουανέτα και τις φίλες της, έτσι ώστε η καλιφορνέζικη προφορά της Kirsten Dunst να αποτελέσει έναν ακόμη αναχρονισμό, δίνοντας ζωή στη νεότητα και τη νεωτερικότητα της Μαρίας Αντουανέτας.
Christopher Nolan entered the chat. Ο ίδιος δεν φαίνεται να χρησιμοποιεί τις προφορές των χαρακτήρων του για χιούμορ, αναχρονισμό ή σάτιρα. Ό,τι κι αν επιχειρεί, μοιάζει να υπηρετεί μια εντελώς διαφορετική αφηγηματική λογική.
Ο Βρετανός σκηνοθέτης έχει δηλώσει ότι εμπνεύστηκε από την εικόνα του Οδυσσέα που παρουσίασε η Emily Wilson στη ριζοσπαστικά απογυμνωμένη μετάφρασή της, του 2017. Ενώ οι περισσότερες αγγλικές μεταφράσεις της Οδύσσειας χρησιμοποιούν έναν ποιητικό λόγο, η δική της μετάφραση διακρίνεται για την αυστηρή απλότητά της.
Ακολουθώντας λοιπόν το παράδειγμα της Wilson, η οποία χρησιμοποιεί το επιχείρημα πως το αρχαίο ελληνικό κείμενο «δεν είναι δύσκολο ούτε επιδεικτικό», και επιθυμεί να τιμήσει το γεγονός ότι «η στιλιστική πομπώδης έκφραση είναι εντελώς αντι-ομηρική», ο Nolan μιλώντας στην εφημερίδα Los Angeles Times, δήλωσε ότι ήθελε «μια γήινη αφήγηση» για την Οδύσσειά του και ότι έδωσε προτεραιότητα σε «γλώσσα που έχει συναισθηματική και όχι διανοητική σημασία για τον κόσμο».
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.