Γυναίκες ζωγράφισαν αυτούς τους πίνακες αλλά άνδρες πήραν τα εύσημα
- 27 ΜΑΡ 2026
Δυστυχώς δεν πρόκειται για μια ιστορία που ακούμε για πρώτη φορά. Ούτε, μάλλον, θα είναι και η τελευταία. Υπάρχουν επαγγέλματα που παραμένουν παγκοσμίως ανδροκρατούμενα. Και ειδικά στην Τέχνη και δη, στη ζωγραφική, το κάτω μέρος ενός πίνακα θα φέρει κατά βάση ανδρική υπογραφή.
Έργα που έμειναν ανυπόγραφα, παραμελημένα ή απλώς «δεν ταίριαζαν» στο αφήγημα της εποχής, αποδίδονταν σχεδόν αυτόματα σε άνδρες δημιουργούς κι ας μην τους ανήκαν.
Μιλάμε φυσικά για μία εποχή, όπου οι γυναίκες αποκλείονταν από βασικές καλλιτεχνικές πρακτικές, όπως τα μαθήματα ζωγραφικής με μοντέλο, και έτσι η απόδοση ενός έργου σε μία γυναίκα ήταν κάτι που φάνταζε αδιανόητο. Έτσι, δεν είναι περίεργο που πίνακες όπως «Ο Θρίαμβος του Βάκχου» της Michaelina Wautier (σ.σ. είναι η κεντρική φωτογραφία του άρθρου) αποδίδονταν για χρόνια σε άνδρες – στην περίπτωσή της, στον αδελφό της, Charles.
«Όταν πρόκειται για έργα γυναικών καλλιτεχνών, πάντα προκύπτουν ζητήματα απόδοσης της πατρότητας», λέει η ιστορικός τέχνης Katlijne Van der Stighelen. Τα έργα γυναικών συχνά δεν φέρουν υπογραφή, παραμελούνται και σπανίως συντηρούνται με αποτέλεσμα να υπάρχουν ελάχιστες πιθανότητες να ανακαλυφθούν οι «κρυφές» – και γυναικείες – υπογραφές.
Όσο κι αν άλλαξαν όμως οι καιροί, ελάχιστα βήματα έγιναν. Χαρακτηριστικό είναι ότι ακόμη και σήμερα, οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν μόλις το 1% της συλλογής της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου, ποσοστό που αποτυπώνει ξεκάθαρα πόσο επιλεκτικά γράφτηκε η ιστορία της τέχνης.
Το 1993, ενώ πραγματοποιούσε έρευνα στις αποθήκες του Μουσείου Ιστορίας της Τέχνης της Βιέννης, η ιστορικός τέχνης Katlijne Van der Stighelen ανακάλυψε τυχαία έναν επιβλητικό πίνακα με τίτλο «Ο Θρίαμβος του Βάκχου» (1655-59). Έμεινε έκπληκτη. Πώς ήταν δυνατόν αυτό το υπέροχο, ανώνυμο έργο να παρέμενε για τόσο καιρό ξεχασμένο στις αποθήκες του μουσείου; Η απάντηση ήταν ότι είχε ζωγραφιστεί από μια γυναίκα: τη Michaelina Wautier.
Η Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου τιμά τη Φλαμανδή καλλιτέχνιδα με την έκθεση “Michaelina Wautier”, που αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη αναδρομή στο έργο της που έχει πραγματοποιηθεί ποτέ και εντάσσεται σε ένα πλαίσιο κατά το οποίο οι γυναίκες καλλιτέχνιδες καταλαμβάνουν όλο και περισσότερο χώρο στις γκαλερί, διεκδικώντας τη θέση τους στην ιστορία της τέχνης.
Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε σε ποιον, ή καλύτερα σε ποια, ανήκει το έργο.
Ο «Θρίαμβος του Βάκχου» και άλλα τέσσερα αριστουργήματα που αποδόθηκαν λανθασμένα σε άνδρες:
Ο πίνακας The Triumph of Bacchus, τόσο μεγάλος και φιλόδοξος που θεωρήθηκε αδύνατο να έχει φιλοτεχνηθεί από γυναίκα, αποδόθηκε αρχικά σε άνδρα καλλιτέχνη, παρά το γεγονός ότι η δημιουργός του, Michaelina Wautier, είχε «ενσωματώσει» τον εαυτό της στο έργο, κοιτώντας ευθέως τον θεατή. Για χρόνια, έργα της αποδίδονταν είτε στον αδελφό της είτε σε καταξιωμένους Φλαμανδούς ζωγράφους, όπως ο Van Dyck. Σήμερα, ωστόσο, η Wautier αναγνωρίζεται ως μία από τις σημαντικότερες χαμένες μορφές της τέχνης, με το έργο της να θεωρείται πλέον από τα highlights της συλλογής του Kunsthistorisches Museum.
Self Portrait as St Catherine of Alexandria της Artemisia Gentileschi (περ. 1615-17)
Η Artemisia Gentileschi, η ιστορία της οποίας ενέπνευσε το μυθιστόρημα της Elizabeth Fremantle Disobedient, ήταν ακόμα έφηβη όταν άρχισε να απεικονίζει τις επιβλητικές γυναίκες στα γεμάτα συναισθηματική ένταση ιστορικά της έργα. Τα έργα της είχαν τεράστια ζήτηση κατά τη διάρκεια της ζωής της, αλλά έπεσαν στη λήθη όταν η δημοτικότητα του μπαρόκ ξεθώριασε τον 18ο αιώνα. Τότε θεωρήθηκε ότι ήταν έργα του πατέρα της, Orazio, ή του στενού του φίλου Caravaggio, διάσημου για τη δραματική χρήση του φωτός και της σκιάς.
Ο πίνακας «Αυτοπροσωπογραφία ως Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας» αποδόθηκε επίσημα στην Artemisia μόλις το 2017. Απεικονίζει την καλλιτέχνιδα ως την μάρτυρα του 4ου αιώνα, την Αγία Αικατερίνη, δίπλα στον τροχό με τα καρφιά με τον οποίο βασανίστηκε, αντανακλώντας την εμπειρία της Artemisia ως επιζώσας βιασμού, η οποία βασανίστηκε ενώ αντιμετώπιζε τον δράστη της στο δικαστήριο. «Οι πίνακες της Gentileschi ανέδειξαν τους ρόλους των ηρωικών γυναικείων προσώπων», γράφει η Katy Hessel στο βιβλίο της «Η ιστορία της τέχνης χωρίς άνδρες» και έκαναν τις «γυναίκες που επιδιώκουν να εκδικηθούν» ένα επαναλαμβανόμενο θέμα.
The Carousing Couple της Judith Leyster (1630)
Η Ολλανδή ζωγράφος Judith Leyster υπήρξε ιδιαίτερα αναγνωρισμένη στην εποχή της, όμως μετά τον θάνατό της τα έργα της αποδίδονταν σε άνδρες, κυρίως στον σύζυγό της, Jan Miense Molenaer ή στον Frans Hals, ο οποίος θεωρούνταν δάσκαλός της.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πίνακας «Το ζευγάρι που γλεντά» (The Carousing Couple), που για χρόνια θεωρούνταν έργο του Frans Hals, μέχρι που το 1892 ένας έμπορος έργων τέχνης παρατήρησε ότι κάτω από την υπογραφή του Hals υπήρχαν τα αρχικά της «JL». Αν και το έργο της Leyster συναγωνιζόταν σε ποιότητα αυτό του Hals, είχε εξαλειφθεί από την ιστορία της τέχνης, καθώς ένας διάσημος άνδρας ζωγράφος μπορούσε να αποφέρει υψηλότερες τιμές σε δημοπρασίες.
God της βαρόνης Elsa von Freytag-Loringhoven και του Morton Schamberg (1917)
Τον 19ο και 20ο αιώνα, οι γυναίκες καλλιτέχνιδες εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζονται ως «ερασιτέχνες», με μία «λευκή δυτική ανδρική οπτική» να καθορίζει τους κανόνες, όπως επισημαίνει η Linda Nochlin στο δοκίμιο του 1971, με τίτλο «Γιατί δεν υπήρξαν μεγάλες γυναίκες καλλιτέχνιδες;». Ακόμη και πρωτοποριακά καλλιτεχνικά κινήματα όπως ο Ντανταϊσμός (Dada) δεν ξέφυγαν από αυτή τη λογική, λειτουργώντας ουσιαστικά ως ένα κλειστό ανδρικό κλαμπ που περιόριζε τις γυναίκες στον ρόλο της μούσας. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι η βαρόνη Elsa von Freytag-Loringhoven, μια εκκεντρική και πρωτοποριακή μορφή, της οποίας έργα αποδόθηκαν σε άνδρες καλλιτέχνες και αναγνωρίστηκαν πολύ αργά ή παραμένουν ακόμη υπό αμφισβήτηση.
Το έργο της God, ένας σωλήνας αποχέτευσης από χυτοσίδηρο με φαλλική μορφή, αναποδογυρισμένος και στερεωμένος σε ένα κουτί κοπής, αναγνωρίστηκε ως ένα από τα πρώτα “readymades”, καθημερινά δηλαδή αντικείμενα που μετατράπηκαν σε τέχνη. Αποδόθηκε στον Αμερικανό καλλιτέχνη Morton Schamberg μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν το όνομα της βαρόνης προστέθηκε επίσημα στους συντελεστές πολύ αργότερα.
Tomorrow Forever της Margaret Keane (1963)
Η ιστορία της Margaret Keane, όπως παρουσιάζεται και στην ταινία του Tim Burton, Big Eyes, αποκαλύπτει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο πώς η αναγνώριση στην τέχνη μπορεί να καθορίζεται από το φύλο. Παρότι τα εμβληματικά έργα της με τα πρόσωπα με τα μεγάλα μάτια γνώρισαν τεράστια εμπορική επιτυχία τη δεκαετία του ’60, για χρόνια αποδίδονταν στον σύζυγό της, Walter, ο οποίος εκμεταλλευόμενος την εσωστρέφειά της, εμφανιζόταν ως δημιουργός. Η ίδια υπέγραφε τα έργα της απλώς ως «KEANE» και αυτό το κενό εκμεταλλεύτηκε ο σύζυγός της για να πάρει όλη τη δόξα.
Η αλήθεια αποκαλύφθηκε θεαματικά στις δικαστικές αίθουσες, όταν η Margaret απέδειξε το ταλέντο της ζωγραφίζοντας μπροστά στον δικαστή, την ώρα που ο Walter απέφυγε να κάνει το ίδιο, επικαλούμενος έναν πόνο στον ώμο και αφήνοντας τον καμβά του λευκό. Σε λιγότερο από μία ώρα, η Margaret ολοκλήρωσε τον πίνακα που έγινε γνωστός ως Exhibit 224, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Ποτέ στη ζωή μου δεν ζωγράφισα τόσο γρήγορα».
Η έκθεση Michaelina Wautier παρουσιάζεται στη Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου από τις 27 Μαρτίου έως τις 21 Ιουνίου 2026. Διοργανώνεται σε συνεργασία με το Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης της Βιέννης.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.