Hamnet: Πώς μια ταινία βγάζει από τη σκιά τη σύζυγο του Σαίξπηρ

Το Hamnet, το πολυβραβευμένο μυθιστόρημα της Maggie O’Farrell που κυκλοφόρησε το 2020 και η πρόσφατη, ιδιαίτερα συγκινητική κινηματογραφική μεταφορά του από την Chloe Zhao, αφηγείται μια ιστορία που μοιάζει βαθιά αληθινή, παρότι σχεδόν τίποτα σε αυτήν δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί ιστορικά.

Στο βιβλίο και στην ταινία, η σύζυγος του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, η Agnes, παρουσιάζεται ως βοτανολόγος με γνώση θεραπευτικών σκευασμάτων και μια σχεδόν υπερφυσική ικανότητα να «αισθάνεται» το μέλλον. Όμως δεν μπορεί να σώσει τον μικρό της γιο, τον Hamnet, από την πανώλη.

Ο θάνατός του θα οδηγήσει τον πατέρα του στη συγγραφή ενός από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, του Άμλετ. Το πρόβλημα είναι ότι τίποτα από αυτά δεν μπορεί να αποδειχθεί. Και ακριβώς εκεί, στηρίζεται η δύναμη του Hamnet: στη δημιουργική φαντασία που ξεκινά από ελάχιστα, σχεδόν φτωχά, ιστορικά δεδομένα και χτίζει πάνω τους μια βαθιά εξερεύνηση του πένθους.

Τα γεγονότα που γνωρίζουμε για την οικογένεια του Σαίξπηρ είναι λίγα και γεννούν περισσότερα ερωτήματα απ’ όσα απαντούν.

Τα αρχεία δείχνουν ότι το 1582, ο 18χρονος τότε Σαίξπηρ‎‎ παντρεύτηκε την 26χρονη Anne Hathaway, η οποία ήταν ήδη έγκυος στο πρώτο τους παιδί, τη Susanna. Τρία χρόνια αργότερα, γεννήθηκαν τα δίδυμα παιδιά τους, η Judith και ο Hamnet – ένα όνομα που εκείνη την εποχή χρησιμοποιούνταν εναλλακτικά για το Hamlet.

Το 1596, ο Hamnet πέθανε σε ηλικία 11 ετών. Θάφτηκε στις 11 Αυγούστου και είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Σαίξπηρ, που βρισκόταν σε περιοδεία με τον θίασό του, δεν πρόλαβε να επιστρέψει στο Στράτφορντ για την κηδεία.

Περίπου τέσσερα χρόνια αργότερα, έγραψε τον Άμλετ. Τι σημαίνει αυτό; Ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του.

Κανείς δεν γνωρίζει αν ο Σαίξπηρ ‎‎παντρεύτηκε την έγκυο Anne από υποχρέωση ή από έρωτα. Κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα πώς πέθανε ο Hamnet, αν και η πανώλη ήταν τότε σε έξαρση. Και, κυρίως, κανείς δεν γνωρίζει σχεδόν τίποτα για την ίδια την Anne: ούτε αν ήξερε να διαβάζει και να γράφει, ούτε ποια ήταν πραγματικά ως άνθρωπος.

Η μυθοπλασία της O’Farrell της δίνει μια ισχυρή, ανεξάρτητη προσωπικότητα και μια παθιασμένη σχέση με τον Σαίξπηρ. Όπως γίνεται σαφές, το Hamnet δεν είναι τελικά η ιστορία του μεγάλου δραματουργού, αλλά της γυναίκας του.

Στο σημείωμα της στο τέλος του βιβλίου, η O’Farrell αναγνωρίζει πόσο ελάχιστα είναι όσα γνωρίζουμε για τον Hamnet και τους γονείς του. Παράλληλα, στηρίζει την αφήγησή της σε εκτενή έρευνα για τα τέλη του 16ου αιώνα.

Όπως έχει δηλώσει στο BBC, κατά τη διάρκεια της έρευνας συνειδητοποίησε πόσο «άδικα έχει αντιμετωπιστεί ιστορικά η σύζυγος του Σαίξπηρ: μια γυναίκα που για αιώνες παρουσιάζεται είτε ως αγράμματη χωρική που τον παγίδευσε σε έναν ανεπιθύμητο γάμο, είτε ως εμπόδιο από το οποίο εκείνος έπρεπε να δραπετεύσει».

Ακόμη και το όνομά της δεν είναι βέβαιο. Ο πατέρας της, εύπορος αγρότης, την αναφέρει στη διαθήκη του ως Agnes. Η O’Farrell επέλεξε αυτό το όνομα, θεωρώντας ότι αν κάποιος γνώριζε το πραγματικό της όνομα, αυτός θα ήταν ο πατέρας της. Το γεγονός ότι δεν είμαστε καν σίγουροι πώς λεγόταν, λειτουργεί για τη συγγραφέα ως σύμβολο της συνολικής της εξαφάνισης από την ιστορική αφήγηση.

Μελετητές συμφωνούν ότι το Hamnet επιχειρεί συνειδητά να ανατρέψει αιώνες στερεοτύπων.

Η Agnes παρουσιάζεται ως μια γυναίκα έξυπνη, διαισθητική, με γνώση της φύσης και κατανόηση για την ανάγκη του συζύγου της να ακολουθήσει την καλλιτεχνική του πορεία στο Λονδίνο. Η O’Farrell άντλησε στοιχεία από τα ίδια τα έργα του Σαίξπηρ, εντοπίζοντας μοτίβα διαίσθησης, «δεύτερης όρασης» και γνώσης των βοτάνων, όπως στον Άμλετ και την Οφηλία.

Η σύνδεση του θανάτου του Hamnet με τη συγγραφή του Άμλετ παραμένει, όπως παραδέχονται και οι ειδικοί, καθαρά υποθετική. Μπορεί η απώλεια να επηρέασε τον Σαίξπηρ, αλλά δεν υπάρχει καμία απόδειξη. Δεν έχει σωθεί ούτε μία επιστολή που να αποκαλύπτει τι ένιωθε για τη σύζυγο και τα παιδιά του. Ακόμη και πρόσφατα ευρήματα, όπως ένα αμφιλεγόμενο γράμμα που ίσως απευθυνόταν στη σύζυγό του στο Λονδίνο, απλώς «ανοίγουν μια πόρτα» χωρίς να προσφέρουν βεβαιότητες.

Ίσως, τελικά, περισσότερο από κάθε ακαδημαϊκή έρευνα, η ταινία Hamnet να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό βλέπει τη σύζυγο του Σαίξπηρ, καθιερώνοντάς τη στη συλλογική φαντασία ως Agnes. Αν αυτό αποδειχθεί μόνιμο ή πρόσκαιρο, κανείς δεν το γνωρίζει.

Όπως λέει και η ίδια η O’Farrell, «ίσως κάποτε προκύψουν νέα στοιχεία που θα μας αναγκάσουν να ξανασκεφτούμε τα πάντα». Μέχρι τότε, το Hamnet θυμίζει ότι, όταν η ιστορία σωπαίνει, η λογοτεχνία και εν προκειμένω, ο κινηματογράφος, αναλαμβάνουν να οραματιστούν τη σιωπή, το κενό.