ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ/EUROKINISSI
ΒΙΒΛΙΟ

Η ιστορία πίσω από τα «Δεκαοχτώ Κείμενα»

Ορισμένοι συγγραφείς, που αντιστέκονταν με τη σιωπή τους, αποφασίζουν να εμφανιστούν ομαδικά δημοσιεύοντας κείμενα τα οποία μέσω της αλληγορίας, της ειρωνείας και του υπαινιγμού στρέφονται εναντίον της χούντας.

Τόσο στη δικτατορία του Μεταξά όσο και στην επταετή δικτατορία των συνταγματαρχών, βιβλία και συγγραφείς βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη λογοκρισία, τις απαγορεύσεις και τις διώξεις. Στην περίοδο 1967-1974, η λογοκρισία έγινε ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του καθεστώτος. Ο έλεγχος επεκτάθηκε στη μουσική, τα τραγούδια, τις ταινίες, τα σχολικά και πανεπιστημιακά συγγράμματα, το θέατρο και, φυσικά, τα βιβλία. Οι άνθρωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών βρέθηκαν από την αρχή στο στόχαστρο της δικτατορίας, ενώ αρκετά έργα απαγορεύτηκαν και συγγραφείς διώχθηκαν.

Η λογοκρισία δεν αφορούσε μόνο την απαγόρευση ενός βιβλίου ή την περικοπή ενός κειμένου. Επηρέαζε συνολικά τη διαδικασία της έκδοσης, καθώς οι συγγραφείς και οι εκδότες έπρεπε να υπολογίζουν τι μπορούσε να θεωρηθεί επικίνδυνο για το καθεστώς. Η προληπτική λογοκρισία καταργήθηκε το φθινόπωρο του 1969, όμως αυτό δεν σήμαινε ότι η ελευθερία του λόγου είχε αποκατασταθεί. Τη θέση της πήρε ένα αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο για τον Τύπο, που εξακολουθούσε να δημιουργεί κινδύνους για τους εκδότες και τους συγγραφείς, όπως σημειώνει η Μαρία Ρώτα στην Καθημερινή (Η έκδοση των «Δεκαοχτώ κειμένων», 24 Ιουλίου 2018).

Πολλοί αριστεροί Έλληνες συγγραφείς υπέστησαν διώξεις, περιορισμούς ή απαγορεύσεις έργων τους. Ανάμεσά τους, η Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ, που βρισκόταν αυτοεξόριστη, ο Άρης Αλεξάνδρου, ο Τίτος Πατρίκιος και η Έλλη Αλεξίου. Η τελευταία τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, ενώ το 1973 δεν της επιτράπηκε να ανεβάσει στο θέατρο το έργο της «Μια ημέρα στο γυμνάσιο». Ο Κώστας Μουρσελάς αντιμετώπισε προβλήματα με τα έργα του «Στάση λεωφορείου» και «Το αυγό», ενώ ο Ιάκωβος Καμπανέλλης παρουσίασε το 1973 το «Μεγάλο μας τσίρκο», μια παράσταση με σαφείς αντιδικτατορικές αναφορές, η οποία προκάλεσε την αντίδραση του καθεστώτος. Οι πρωταγωνιστές της, Κώστας Καζάκος και Τζένη Καρέζη, συνελήφθησαν. Ο Γιάννης Ρίτσος συνελήφθη το καλοκαίρι του 1967 και εξορίστηκε λόγω των πολιτικών του φρονημάτων.

Δεν έλειψαν, επίσης, οι διώξεις για έργα που θεωρήθηκαν ότι προσέβαλλαν τα χρηστά ήθη. Ο Νίκος Κάσδαγλης δικάστηκε τον Απρίλιο του 1970 για το μυθιστόρημά του «Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός σου», που είχε κυκλοφορήσει το 1961, και αθωώθηκε. Αθωώθηκε επίσης ο Μένης Κουμανταρέας, ο οποίος είχε οδηγηθεί στο δικαστήριο για τη συλλογή διηγημάτων του «Το αρμένισμα». Ιδιαίτερα δύσκολη υπήρξε η περίπτωση του Ηλία Πετρόπουλου, ο οποίος καταδικάστηκε το 1968 σε πεντάμηνη φυλάκιση για το βιβλίο του «Ρεμπέτικα τραγούδια» και φυλακίστηκε ξανά το 1972 για τα «Καλιαρντά» και το ποίημά του «Σώμα». Οι συγκεκριμένες δικαστικές υποθέσεις χρειάζονται ξεχωριστή τεκμηρίωση από τα αντίστοιχα δικαστικά ή βιογραφικά αρχεία, ώστε να αποδοθούν με ακρίβεια οι ημερομηνίες και οι λόγοι των διώξεων.

Στις 28 Μαρτίου 1969, ο Γιώργος Σεφέρης έκανε την περίφημη δημόσια δήλωσή του εναντίον της δικτατορίας. Το μήνυμά του μεταδόθηκε από την ελληνική υπηρεσία του BBC και αποτέλεσε μια ηχηρή παρέμβαση ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες λογοτέχνες της εποχής. Ο ίδιος αναφερόταν στη σιωπή του από την επιβολή του καθεστώτος, σημειώνοντας χαρακτηριστικά: «δεν έχω δημοσιέψει τίποτα στην Ελλάδα από τότε που φιμώθηκε η ελευθερία» (Γιώργος Σεφέρης, δήλωση κατά της δικτατορίας, BBC, 28 Μαρτίου 1969· Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, «Η στρατιωτική δικτατορία 1967-1974»).

Ορισμένοι συγγραφείς, πού αντιστέκονταν με τη σιωπή τους, αποφασίζουν να εμφανιστούν ομαδικά δημοσιεύοντας κείμενα τα οποία μέσω της αλληγορίας, της ειρωνείας και του υπαινιγμού στρέφονται εναντίον της χούντας. Ο Στρατής Τσίρκας είναι ένας οπό τούς εμψυχωτές και πρωτεργάτες αυτής της πρωτοβουλίας που συσπειρώνει συγγραφείς από όλο το φάσμα των αντιδικτατορικών πολιτικών δυνάμεων, τάσεων και αποχρώσεων. Η Νανά Καλλιανέση αναλαμβάνει την εκτύπωση του τόμου με τον τίτλο: Δεκαοχτώ Κείμενα. Ήταν Ιούλιος του 1970. Υπεύθυνοι εκδότες όμως, για να προστατευτεί η Νανά, σύμφωνα με τον νόμο είναι οι Μανόλης Αναγνωστάκης, Αλέξανδρος Αργυρίου, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Ρόδης Ρούφος, Θ. Δ. Φραγκόπουλος.

Γράφει η Νινέττα Μακρυνικόλα: «Το βιβλίο κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 1970 και γνώρισε τεράστια επιτυχία, αν ληφθούν υπόψη τα δεδομένα της εποχής. Η πρώτη έκδοση, για την οποία τυπώθηκαν 3.000 αντίτυπα, εξαντλείται μέσα σε έναν μήνα. Στον κολοφώνα, βέβαια, αναφέρεται ένα τιράζ μόνο 1.000 αντιτύπων, επειδή υπήρχε ο φόβος της κατάσχεσης. Σε έξι μήνες έχουν εξαντληθεί τέσσερις εκδόσεις, δηλαδή 12.000 αντίτυπα».

Ο τόμος περιλάμβανε έργα δεκαοκτώ λογοτεχνών: του Γιώργου Σεφέρη, του Μανόλη Αναγνωστάκη, της Νόρας Αναγνωστάκη, του Αλέξανδρου Αργυρίου, του Θανάση Βαλτινού, της Λίνας Κάσδαγλη, του Νίκου Κάσδαγλη, του Αλέξανδρου Κοτζιά, του Τάκη Κουφόπουλου, του Μένη Κουμανταρέα, του Δημήτρη Ν. Μαρωνίτη, του Σπύρου Πλασκοβίτη, του Ρόδη Ρούφου, του Τάκη Σινόπουλου, της Καίης Τσιτσέλη, του Στρατή Τσίρκα, του Θεόφιλου Δ. Φραγκόπουλου και του Γιώργου Χειμωνά. Στην αρχή του βιβλίου τοποθετήθηκε το ποίημα του Σεφέρη «Οι γάτες τ’ Άη Νικόλα», ενώ ανάμεσα στα κείμενα που περιλαμβάνονταν ήταν ο «Γύψος» του Θανάση Βαλτινού, οι «Νύχτες» του Τάκη Σινόπουλου και ο «Στόχος» του Μανόλη Αναγνωστάκη (Εκδόσεις Κέδρος, Δεκαοχτώ Κείμενα).

«Ξεφύλλιζα συγκινημένη το βιβλίο, από το ένα κείμενο στο άλλο, εντυπωσιασμένη με τον «Γύψο» του Θανάση Βαλτινού, τις «Νύχτες» του Τάκη Σινόπουλου, και με τα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη ψηλά στον ουρανό σαν προσευχή. Η έκδοση χαιρετίστηκε με εγκωμιαστικό σχόλια στο εξωτερικό, ξένοι ραδιοφωνικοί σταθμοί αναφέρονται στο βιβλίο με ενθουσιασμό, ολόκληρο ή αποσπασματικά μεταφράζεται σε άλλες γλώσσες. Και δεν αποκλείεται σ’ αυτήν ακριβώς την απήχησή του να οφείλεται το γεγονός της μη κατάσχεσής του από το δικτατορικό καθεστώς» (Μάρω Δούκα, «Ο Κέδρος της Νανάς Καλλιανέση», Αρχειοτάξιο, Οκτώβριος 2012)

Ο Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, προσεγγίζοντας τον τόμο, εντοπίζει στον πυρήνα του τη σχέση ανάμεσα στην εξουσία και τον συγγραφέα. Το βασικό ερώτημα είναι αν η λογοτεχνική γραφή μπορεί να αναμετρηθεί με τις ιστορικές συνθήκες που την καταπιέζουν. Παράλληλα, αναδεικνύεται και ένα δεύτερο ζήτημα: η σχέση της λογοτεχνίας με τη διδαχή και την πολιτική της διάσταση. Η λογοτεχνία δεν είναι μόνο αισθητική και καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά και ένας τρόπος να διατυπώνονται ερωτήματα, να μεταφέρονται νοήματα και να ενεργοποιείται η σκέψη του αναγνώστη. Σε μια δικτατορία, λοιπόν, η ίδια η πράξη της γραφής μπορεί να αποκτήσει πολιτικό βάρος, ακόμη κι όταν δεν αποτελεί άμεση πολιτική καταγγελία (Δ. Ν. Μαρωνίτης, 1984, σ. 35-36, όπως παρατίθεται στη διπλωματική εργασία της Ειρήνης Ρωμανίδη, Τα «Δεκαοχτώ Κείμενα» υπό τη σκιά της χουντικής λογοκρισίας).

Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.

Exit mobile version