Πώς το female gaze κατέκτησε τις ιστορίες που βλέπουμε στην οθόνη

Η ποπ κουλτούρα των τελευταίων ετών μοιάζει να διανύει μια περίοδο έντονης μετατόπισης, με το female gaze (γυναικεία ματιά), δηλαδή την αφήγηση που δίνει προτεραιότητα στον εσωτερικό κόσμο, τις επιθυμίες και τις αντιφάσεις των γυναικών, να περνά από το περιθώριο στο επίκεντρο. Είτε πρόκειται για τα ρομαντικά φανταστικά μυθιστορήματα της Sarah J. Maas και της Rebecca Yarros, είτε για τηλεοπτικές επιτυχίες όπως το Bridgerton, είτε για τις προκλητικές κινηματογραφικές δημιουργίες της Emerald Fennell, το κοινό έρχεται ολοένα και πιο συχνά κοντά με ιστορίες που φωτίζουν τις σύνθετες εμπειρίες των γυναικών.

Η αλλαγή αυτή είναι εμφανής και στην τηλεόραση, όπως γράφει και ο Guardian. Σειρές όπως το Big Little Lies και το Little Fires Everywhere αναδεικνύουν τις επιθυμίες και τις εσωτερικές συγκρούσεις των ηρωίδων τους, ενώ το λογοτεχνικό ρεύμα του romantasy συνδυάζει φαντασία, ρομαντισμό και ερωτισμό, δημιουργώντας κόσμους όπου οι γυναίκες έχουν δύναμη και λόγο. Στον κινηματογράφο από την άλλη, έργα όπως το Promising Young Woman επαναπροσδιορίζουν τις γυναικείες εμπειρίες μέσα από μια σκοτεινή, αλλά αισθητικά ισχυρή οπτική.

Η έννοια του male gaze (ανδρικής ματιάς), που διατυπώθηκε το 1973 από τη θεωρητικό κινηματογράφου Laura Mulvey, περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες παρουσιάζονταν επί δεκαετίες ως αντικείμενα επιθυμίας. Αν και δημιουργοί όπως η Jane Campion με το The Piano ή η Céline Sciamma με το Portrait of a Lady on Fire είχαν ήδη αμφισβητήσει αυτή την παράδοση, η διείσδυση της γυναικείας ματιάς στο mainstream υπήρξε αργή.

Σήμερα, ωστόσο, η κατάσταση αλλάζει και σε εμπορικό επίπεδο. Η επιτυχία σύγχρονων παραγωγών δείχνει ότι οι ιστορίες που επικεντρώνονται στη γυναικεία εμπειρία δεν είναι απλώς καλλιτεχνικά σημαντικές, αλλά και οικονομικά βιώσιμες. Το ίδιο ισχύει και για τη λογοτεχνία, καθώς το romantasy γνωρίζει τεράστια άνθηση, ενισχυμένο από κοινότητες όπως το BookTok στην πλατφόρμα του TikTok, όπου οι αναγνώστες μοιράζονται ενθουσιώδεις προτάσεις και αναλύσεις.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύγχρονης γυναικείας ματιάς στην οθόνη είναι η σειρά Dying for Sex, με πρωταγωνίστρια τη Michelle Williams. Η ιστορία μιας γυναίκας που αντιμετωπίζει τον θάνατο εξερευνώντας ταυτόχρονα τη σεξουαλικότητά της σπάει ταμπού και αναδεικνύει τη σύνδεση μεταξύ επιθυμίας, σώματος και θνητότητας. Η δημιουργός Shannon Murphy επισημαίνει ότι τέτοιες αφηγήσεις κινούνται πέρα από απλοϊκά σχήματα, προτιμώντας μια πιο ολιστική και λιγότερο διδακτική προσέγγιση.

Παράλληλα, η ανάδειξη της γυναικείας φιλίας ως κεντρικού αφηγηματικού άξονα αποτελεί σημαντική εξέλιξη. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές ανδρικές ιστορίες, όπου η φιλία κυριαρχεί, οι γυναικείες σχέσεις αρχίζουν να απεικονίζονται με μεγαλύτερη αυθεντικότητα και βάθος.

Σειρές όπως το Girls της Lena Dunham, το Fleabag της Phoebe Waller-Bridge και το I May Destroy You της Michaela Coel συνέβαλαν καθοριστικά σε αυτή τη μετατόπιση, παρουσιάζοντας το γυναικείο σώμα και τη σεξουαλικότητα χωρίς εξιδανίκευση.

Ωστόσο, παρά την πρόοδο, οι προκλήσεις παραμένουν. Η χρηματοδότηση πιο τολμηρών έργων εξακολουθεί να είναι δύσκολη, όπως δείχνει η περίπτωση της Kristen Stewart και της ταινίας της The Chronology of Water, ένα ταραχώδες arthouse δράμα ενηλικίωσης, βασισμένο στα απομνημονεύματα της Lidia Yuknavitch, που πραγματεύεται ζητήματα όπως ο βιασμός, η αιμομιξία και η επαναδιεκδίκηση της επιθυμίας. Παρά τη δυναμική και προκλητική του στόχευση να επαναφέρει τις γυναικείες εξομολογήσεις στον πολιτισμικό κανόνα, η παραγωγή του αποδείχθηκε δύσκολη, καθώς χρειάστηκαν οκτώ χρόνια για να υλοποιηθεί και τελικά γυρίστηκε εκτός ΗΠΑ, σε Λετονία και Μάλτα.

Παρά τα εμπόδια, η δυναμική είναι σαφής. Η γυναικεία ματιά δεν αποτελεί πλέον ένοχη απόλαυση, αλλά βασικό στοιχείο της σύγχρονης πολιτισμικής παραγωγής. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι απλώς η παρουσία της, αλλά η εδραίωσή της ως αυτονόητης οπτικής –μιας οπτικής που δεν χρειάζεται να απολογείται για την ύπαρξή της, αλλά απλώς να αφηγείται ιστορίες με ειλικρίνεια και πολυπλοκότητα.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ