Η moka δεν είναι μόνο μια μηχανή καφέ αλλά σύμβολο design
- 11 ΦΕΒ 2026
Οι θεατές της τελετής έναρξης των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων παρατήρησαν σίγουρα τον στρατό από καφετιέρες που χόρευαν στη σκηνή με πολύχρωμα κοστούμια. Η παραδοσιακή ιταλική moka αναδείχθηκε ανάμεσα σε άλλα σύμβολα της ιταλικής κουλτούρας, από τον δημοφιλή παιδικό χαρακτήρα Πινόκιο μέχρι τις αναγεννησιακές ζωγραφιές του 16ου αιώνα, που αποδόθηκαν από ηθοποιούς ντυμένους με τολμηρά, μονοχρωματικά κοστούμια.
Μπορούμε να υποθέσουμε ότι κάθε ιταλικό σπίτι διαθέτει μια καφετιέρα moka, γνωστή και ως caffettiera. Και παρόλο που οι καφετιέρες έχουν γίνει πιο δημοφιλείς την τελευταία δεκαετία, η κλασική καφετιέρα για την κουζίνα παραμένει ένα απαραίτητο τελετουργικό για πολλούς Ιταλούς (και όχι μόνο).
Πώς λειτουργεί: η έξυπνη καφετιέρα διαθέτει τρία βασικά στοιχεία: ένα δοχείο που γεμίζει με νερό, ένα φίλτρο για τον αλεσμένο καφέ και ένα άνω δοχείο. Αφού γεμίσει με νερό και καφέ, η moka τοποθετείται στη φωτιά και η θερμότητα δημιουργεί πίεση που επιτρέπει στο νερό να ανέβει μέσω του φίλτρου και να εκτοξευθεί μέσω ενός στομίου που βρίσκεται στο δοχείο (ο θόρυβος της παρασκευής του καφέ είναι από μόνος του θρυλικός).
Η ιστορία ενός συμβόλου
Αν και οι εφευρέσεις και τα πρωτότυπα που χρησιμοποιούσαν τη μέθοδο παρασκευής moka δοκιμάστηκαν σε όλη την Ευρώπη κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, ήταν ο Ιταλός Alfonso Bialetti που τη δεκαετία του 1930 έκανε δημοφιλή την καφετιέρα όπως την γνωρίζουμε σήμερα.
Ο Bialetti είχε ιδρύσει ένα εργαστήριο μεταλλουργίας στη Βόρεια Ιταλία το 1919, μετά από εκπαίδευση που διήρκεσε πάνω από μια δεκαετία σε γαλλικά εργοστάσια αλουμινίου. Η ιδέα για την καφετιέρα όπως την γνωρίζουμε σήμερα γεννήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1930, χάρη στη συνεργασία μεταξύ του Bialetti και του σχεδιαστή/εφευρέτη Otello Amleto Spadini.
Ο Bialetti πέρασε τα επόμενα χρόνια σχεδιάζοντας το σχέδιο του Spadini και λάνσαρε τη moka (που πήρε το όνομά της από την πόλη Μόκα στη Υεμένη, μια περιοχή που είναι η κορυφαία παραγωγός καφέ παγκοσμίως), με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας που καταχωρήθηκε το 1946.
Ο σχεδιασμός αποδείχθηκε τόσο δημοφιλής που, ογδόντα χρόνια μετά, η Bialetti εξακολουθεί να παράγει τη Moka Express, η οποία δεν έχει αλλάξει: μια απόδειξη της διαχρονικής γοητείας της διαίσθησης και της χρηστικής αισθητικής της.
Η ιστορία του design
Αν και η Bialetti παραμένει μία από τις κορυφαίες μάρκες στο σχεδιασμό και την παραγωγή καφετιέρας, με την πάροδο των ετών διάφοροι σχεδιαστές, αρχιτέκτονες και εταιρείες έχουν προσφέρει τη δική τους ερμηνεία στη θρυλική μηχανή. Ιδιαίτερα, ο εγγονός της Bialetti, Alberto Alessi, μέσω της ομώνυμης εταιρείας του, έχει φέρει επανάσταση στην εμφάνιση και τη δημοτικότητα της moka για τους λάτρεις του design.
Ο Alberto Alessi ήταν ο πρώτος που προσκάλεσε μερικούς από τους πιο διάσημους αρχιτέκτονες του κόσμου να σχεδιάσουν μαγειρικά σκεύη, και οι καφετιέρες του, από σχεδιαστές όπως ο Michele De Lucchi, ο Aldo Rossi και, πιο πρόσφατα, ο Michael Anastassiades και ο David Chipperfield, μεταξύ άλλων, είναι αναμφίβολα αυτές που έβαλαν τη moka σταθερά στην ατζέντα του design.
Το 1979 ήταν μια χρονιά-σταθμός για το σχεδιασμό των καφετιέρων, παρατηρεί ο σχεδιαστής και ιστορικός του σχεδιασμού Giulio Iacchetti, ο οποίος το 2019 επιμελήθηκε μια έκθεση για τη Lavazza αφιερωμένη στις πιο ευφάνταστες σχεδιαστικές ερμηνείες του αντικειμένου.
«Εκείνη η χρονιά σημαδεύτηκε από δύο αξιοσημείωτα γεγονότα: τη καφετιέρα Carmencita του Marco Zanuso, εμπνευσμένη από τη διαφήμιση του καφέ Lavazza Paulista, και τη καφετιέρα 9090 του Richard Sapper για την Alessi», είπε παρουσιάζοντας την έκθεση. «Και οι δύο (…) αποτέλεσαν ορόσημα στην ιστορία της καφετιέρας», αναφέρει το εκτενές άρθρο του Wallpaper.
Αλλά τι είναι αυτό που κάνει το σχεδιασμό μιας καφετιέρας τόσο ελκυστικό για τους σχεδιαστές και τους αρχιτέκτονες; «Η καφετιέρα δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο ή μια μηχανή, είναι ένα πραγματικό έργο αρχιτεκτονικής», έγραψε ο αείμνηστος Ιταλός αρχιτέκτονας Alessandro Mendini το 1979, σε ένα κείμενο που εξυμνούσε το αντικείμενο για τον μοναδικό συνδυασμό αισθητικής και λειτουργικότητας που προσφέρει.
Κάθε μεγάλος αρχιτέκτονας έχει προσπαθήσει να σχεδιάσει ένα, με στόχο να κατασκευάσει μια καφετιέρα όπως θα ήθελε να κατασκευάσει έναν πύργο πριν πεθάνει. Πρόκειται για τη μαζική ποσοτικοποίηση ενός τελετουργικού και ενός απολαυστικού εθισμού (…) που ασκείται με τη βοήθεια ενός όλο και πιο εξελιγμένου και τέλειου εργαλείου-μηχανής, το οποίο (…) μοιάζει πλέον με έναν δορυφόρο κάψουλας προορισμένο να προσγειωθεί στη Σελήνη.
Μερικές από τις πιο αξιοσημείωτες εκδοχές του αντικειμένου περιλαμβάνουν το Accademia των σχεδιαστών της Memphis Ettore Sottsass και Matteo Thun, από τη δεκαετία του 1980, ή το Opera της Cini Boeri, για τη La Pavoni, από το 1989 – και τα δύο είναι πλέον σπάνια συλλεκτικά αντικείμενα. Ένα τολμηρό σχέδιο moka προσφέρθηκε από τον Gaetano Pesce, του οποίου το σχέδιο για τη Zani & Zani στα τέλη της δεκαετίας του 1980 χαρακτηρίζεται από μια περίτεχνη βάση από χυτό αλουμίνιο και κορυφή από ρητίνη: απεικόνιζε ένα ηφαίστειο σε έκρηξη, συμβολίζοντας την ίδια τη λειτουργία της παρασκευής καφέ.
Ενώ η συλλογή καφετιέρων του Alberto Alessi περιλάμβανε κυρίως εξαιρετικά λειτουργικές εκδοχές του σχεδιασμού, ο ίδιος εργάστηκε και σε μερικές πιο τολμηρές εκδοχές, όπως η καφετιέρα με καρδιά και αστέρια του καλλιτέχνη Riccardo Dalisi, μια εξωφρενική δημιουργική άσκηση εμπνευσμένη από μια παραδοσιακή ναπολιτάνικη καφετιέρα (μια διαφορετική καφετιέρα που χρησιμοποιεί τη μέθοδο εκχύλισης με στάγδην) και με μια σειρά από αστέρια που πλαισιώνουν το αντικείμενο.
«Ο καφές δεν είναι απλώς ένα ρόφημα, αλλά μια τελετουργία που επαναλαμβάνεται κάθε φορά που φτιάχνεις καφέ με μια moka: με αυτόν τον τρόπο, η καφετιέρα γίνεται ένα αρχετυπικό σύμβολο, η αναπαράσταση μιας τελετουργίας», παρατήρησε ο Lacchetti.
«Αντιπροσωπεύοντας ένα μείγμα καθημερινών τελετουργιών, οικείων συγκεντρώσεων και σχεδιαστικής μεγαλοπρέπειας, η παραδοσιακή ιταλική καφετιέρα συνεχίζει να διαμορφώνει τη δημιουργική φαντασία ως σύμβολο σχεδιαστικής οξυδέρκειας, επιχειρηματικής οράματος και χρηστικής λειτουργικότητας», καταλήγει η αρθρογράφος.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.