Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής στη Ρόδο: Όσα είδαμε κάτω από το εκτυφλωτικό φως της Μεσογείου
Μια έκθεση-υπερπαραγωγή υψηλής ποιότητας «κατοικεί» στον ιστορικό πυρήνα της Μεσαιωνικής Πόλης. Ταξιδέψαμε στη Ρόδο, το νησί του Ήλιου, αναζητώντας τα πολλά πρόσωπα της κεραμικής τέχνης.
- 5 ΙΟΥΛ 2026
Ο ήλιος χτυπάει κατακούτελα, όσο περπατάω βιαστικά ψάχνοντας την πλησιέστερη πύλη για αυτή την ανεπανάληπτη Μεσαιωνική Πόλη που είχε χαραχτεί στη μνήμη μου από την πρώτη μου επίσκεψη στο νησί, δέκα χρόνια πριν.
Μία ολόκληρη πόλη-μνημείο παγκόσμιας εμβέλειας, που προκαλεί δέος. Επιβλητική, επική, αιώνια. Περνώντας τα τείχη με ένα ετερόκλητο σύνολο από τουρίστες που ξεχωρίζουν από το ανησυχητικά κοκκινισμένο δέρμα, διαπιστώνω την ίδια κινηματογραφική αίσθηση που θυμόμουν.
Με το λιθόστρωτο, τους πύργους και τις οχυρώσεις, την πολεοδομική οργάνωση, τα επιβλητικά παλάτια, τις καμάρες, τους γοτθικούς ναούς, τις οικίες· όλα στη θέση τους, ακέραια όπως όταν κατασκευάστηκαν τον 14ο αιώνα από τους Ιππότες, σε μια εκτενή ζώνη η οποία επιβιώνει μέχρι σήμερα όχι σαν ένα κειμήλιο σε βιτρίνα, αλλά σαν ένα απόλυτα ζωντανό κομμάτι του καθημερινού βίου, με δημόσιες υπηρεσίες, καταστήματα, μπαρ, πολιτιστικές δράσεις, κόσμο που ζει και εργάζεται εκεί – όπως και μια εξαίσια Μπιενάλε αφιερωμένη στη σύγχρονη κεραμική που πρωταγωνιστεί αυτό το καλοκαίρι στη Μεσαιωνική Πόλη.
Είναι η Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής, για την οποία ταξιδέψαμε στο μακρινό νησί των Δωδεκανήσων.
Δύο χρόνια μετά την παρθενική διοργάνωση στη Σαντορίνη με την οποία συστήθηκε στο εικαστικό στερέωμα, η Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής (BCK) συνεχίζει το ταξίδι της και επιλέγει τη Ρόδο (ένα νησί-σταυροδρόμι συνδεδεμένο αναπόσπαστα με την κεραμική τέχνη).
Πιο συγκεκριμένα, επιλέγει να «κατοικήσει» μια σειρά από εμβληματικούς και ιστορικούς χώρους της Μεσαιωνικής Πόλης, υπό τον γενικό τίτλο Εκεί που Αρχίζει η Μέρα (Where the Day Starts) και πηγή έμπνευσης τον ήλιο που ανέκαθεν συνόδευε την ταυτότητα του νησιού, σε μυθολογικό, συμβολικό αλλά και πρακτικό επίπεδο.
Είναι μεσημέρι και ο καυτός ήλιος λούζει τους δρόμους καθώς κατευθύνομαι προς τη συνέντευξη Τύπου, επιβεβαιώνοντας τη σύνδεση. Μέχρι που μια απρόσμενη σκηνή με επαναφέρει στην πραγματικότητα: μέσα στη ζέστη, ένας μεταμφιεσμένος ιππότης στέκεται αμίλητος σε στάση φρουρού, στην άκρη του πολυσύχναστου δρόμου, τραβώντας κάθε τόσο το σπαθί από τη στολή του, στην προσπάθεια να κερδίσει την προσοχή των περαστικών.
Όταν ένας τουρίστας του δείχνει με νόημα τον αδυσώπητο ήλιο, εκείνος απαντάει σκουπίζοντας με την παλάμη του τη μπρούτζινη περικεφαλαία και τινάζοντας δήθεν τον ιδρώτα από πάνω του, σε μια κίνηση με χιούμορ και θεατρικότητα.
Το νόμισμα ήχησε μπροστά του αμέσως μετά, σαν επιβεβαίωση της προσπάθειάς του, αλλά και της ευρύτερης αλλοτρίωσης που υφίσταται η Μεσαιωνική Πόλη.
Έχουν περάσει κοντά εξήντα χρόνια απ’ όταν οι μεγάλοι tour operators «ανακάλυψαν» τη Ρόδο, εγκαινιάζοντας τα οργανωμένα πακέτων διακοπών και τις πτήσεις charter στο νησί.
Πλέον, στην εποχή της μεγάλης άνθισης του ελληνικού τουρισμού, οι αφίξεις από το εξωτερικό έχουν πολλαπλασιαστεί στα 4 εκατ. ανά έτος (!), το μοντέλο του all inclusive έχει εδραιωθεί καθολικά στα αμέτρητα ξενοδοχεία του νησιού, ενώ η πολυδιαφημισμένη Μεσαιωνική Πόλη ασφυκτιά από κόσμο, φασαρία και άπειρα (τρομακτικά ίδια) τουριστικά μαγαζιά.
Κοινώς, έχει υποβιβαστεί σε σκηνικό κατανάλωσης για τα τουριστικά γκρουπ – οι δικές τους συνήθειες έχουν καθορίσει τον τρόπος διασκέδασης, τα μενού των εστιατορίων, ακόμη και τα αναψυκτικά που θα βρεις στα ψυγεία.
Σε αυτό το σκηνικό που μοιάζει όλο και πιο ξένο, η κεραμική τέχνη επαναφέρει την ουσία και το κοινό βίωμα της Μεσογείου.
Μια έκθεση-υπερπαραγωγή στον πυρήνα της Μεσαιωνικής Πόλης
Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, όταν οι θεοί μοίραζαν τη γη, ο θεός Ήλιος απουσίαζε και τελικά, για να αποκατασταθεί η αδικία, ο Δίας τού υποσχέθηκε τη γη που θα αναδυόταν πρώτη από τη θάλασσα – και αυτή ήταν η Ρόδος.
Κατά την ελληνιστική περίοδο, η σύνδεση του νησιού με τον Ήλιο έφτασε στο αποκορύφωμα, με το περίφημο άγαλμα του Κολοσσού της Ρόδου που στεκόταν με ανοιχτά πόδια στην είσοδο του λιμανιού, δηλώνοντας από μακριά την εξωστρέφεια, την αυτοπεποίθηση και τη δύναμη της Ρόδου.
Σήμερα; Ποια είναι η συμβολική αξία του ήλιου για το νησί, στο αφηγηματικό context της Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής;
«Ο κοινός ήλιος της Μεσογείου γίνεται για εμάς ένα σύμβολο», όπως εξήγησε στη συνέντευξη Τύπου η Λουκία Θωμοπούλου, ιδρύτρια (πέρα από συνεπιμελήτρια) της BCK, ένα καθολικό σύμβολο ζωής και αναγέννησης.
«Κάτω από το ίδιο φως, αναπτύχθηκαν πολιτισμοί, ανταλλάχθηκαν ιδέες, δημιουργήθηκαν κοινές εμπειρίες που εξακολουθούν να μας συνδέουν μέχρι σήμερα. Και ίσως γι’ αυτό η κεραμική συνδέεται τόσο οργανικά με όλους τους τόπους της Μεσογείου».
Όχι μόνο σε επίπεδο κληρονομιάς, αλλά και στο πεδίο της σύγχρονης παραγωγής, κερδίζοντας διαρκώς έδαφος στο εμπόριο τέχνης. «Είναι μια γλώσσα που συνεχώς επαναπροσδιορίζεται. Είναι το μοναδικό υλικό το οποίο μπορεί να υπάρξει ταυτόχρονα ως τέχνη, ως design, ως χειροτεχνία και ως αρχιτεκτονική».
Συνδέεται άρρηκτα με το ανθρώπινο ίχνος, την καθημερινή ζωή, τις τελετουργίες, τον χρόνο, τη γη, την ύλη. Βασικός σκοπός της BCK είναι να αναδείξει αυτόν τον πλούτο.
Στη φετινή έκδοση, για να το πετύχει επιστρατεύει μια εντυπωσιακά μεγαλύτερη λίστα συμμετεχόντων (42 καλλιτέχνες από 18 χώρες κυρίως της Μεσογείου), συμπράξεις με πολιτιστικούς φορείς και πανεπιστήμια, αλλά και παράλληλες δράσεις που εκτείνονται σε διάρκεια πέντε μηνών.
Πέρα από την κεντρική σπονδυλωτή έκθεση, το πρόγραμμα περιλαμβάνει satellite εκθέσεις, καλλιτεχνικές φιλοξενίες, εκπαιδευτικά προγράμματα, δράσεις σε τοπικά εργαστήρια κεραμικής, ομιλίες κ.α. Έτσι, η διοργάνωση λειτουργεί σαν μια δυναμική πλατφόρμα καλλιέργειας νέων δικτύων, με επίκεντρο την κεραμική τέχνη.
Κάτω απ’ τον ήλιο της Ρόδου, συγκεντρώνει εικαστικούς από διαφορετικές γενιές και αφετηρίες, τεχνίτες από εργαστήρια, διεθνείς συλλέκτες, φιλότεχνους αλλά και ανυποψίαστους επισκέπτες.
Τον πολυδύναμο χαρακτήρα της οφείλει η BCK 2026 σε μια έμπειρη τριάδα επιμελητριών, κάθε μία από τις οποίες είχε τη δική της «εξειδίκευση»: στην επιμέλεια βρίσκονται η Σταματία Δημητρακοπούλου (με διορατικότητα και ισχυρή δικτύωση στις εγχώριες γκαλερί από την πολυετή εμπειρία της ως πρώην καλλιτεχνικής διευθύντριας στην Art Athina), η Anissa Touati από Γαλλία (διακεκριμένη ανεξάρτητη επιμελήτρια με διεθνή εμπειρία στον τομέα της μεσογειακότητας) και η Λουκία Θωμοπόλου που εστίασε στη σύνδεση με την τοπική κοινότητα και τους τοπικούς φορείς – μια αγαστή συνεργασία, που άνθισε μακριά από ανταγωνισμούς.
Παράλληλα, συνέβαλε και μια ευρύτερη διεθνής κριτική επιτροπή, μεταξύ της οποίας βρίσκονται διευθυντές μουσείων, αρχαιολόγοι, επιμελητές.
Το άρτιο αποτέλεσμα της κεντρικής έκθεσης είναι η απόδειξη της πολλαπλάσιας δύναμης που λαμβάνει ένα πολυπρόσωπο εγχείρημα. Η έκθεση έχει αξιοσημείωτη ποικιλία, ειλικρινή φροντίδα και υψηλό επίπεδο. Αναπτύσσεται σε μια σειρά από χώρους κατά μήκος μιας διαδρομής σχήματος τόξου, από την Πύλη της Ελευθερίας μέχρι το τέρμα της οδού Ιπποτών, στον ιστορικό-μουσειακό πυρήνα δηλαδή της Μεσαιωνικής Πόλης.
Σημείο εκκίνησης όλης της έκθεσης είναι το –υψηλής αξίας– εκτυφλωτικό μεσογειακό τοπίο της Λιβανέζας Etel Adnan που τοποθετήθηκε στην Παναγία του Κάστρου, ένα «σύμβολο ελπίδας», όπως σχολίασαν οι επιμελήτριες, «και ταυτόχρονα αναγνωρίσιμο από όλους τους λαούς της Μεσογείου».
1η στάση: Η Οπλοθήκη de Milly
Η σωζόμενη οπλοθήκη λίγο πριν την είσοδο της Πόλης εγκυμονεί την πρώτη έκπληξη σε σχέση με τα ανεξάντλητα όρια της κεραμικής πρακτικής: εντός του πέτρινου κτιρίου, πρωταγωνιστεί ένα ιδιότυπο μουσικό όργανο στη λογική του ξυλόφωνου αλλά με κεραμικές ράβδους ως αντηχεία, ένα έργο που κρύβει πολυετή μελέτη από την Βασιλική Κυριακή (πρέπει να ακούσεις πόσο γλυκό ήχο βγάζει).
Δίπλα, μαγνητίζει ο μεσογειακός φορμαλισμός στα ζωγραφισμένα κεραμικά πλακίδια της Μυρσίνης Αλεξανδρίτη, ενώ η research-based εγκατάσταση της Κυριακής Γονή βάζει (κυριολεκτικά) στο τραπέζι την υπερθέρμανση και τα εισβολικά είδη της Μεσογείου, αφήνοντας στον επισκέπτη με ανησυχητικό συναίσθημα προτού αποχωρήσει.
2η στάση: Η Κοσμητική Συλλογή Ρόδου
Εδώ, ο επισκέπτης αποκτά μια κατατοπιστική εικόνα για τον ρόλο της κεραμικής στο DNA του νησιού. Υιοθετώντας το μοτίβο των περίφημων πιατελότοιχων που κοσμούσαν κάθε σπιτικό της Ρόδου (διακοσμητικά πιάτα κρεμασμένα σχεδόν φολιδωτά στους τοίχους, τα οποία περνούσαν από γενιά σε γενιά και λειτουργούσαν ως σύμβολα κοινωνικής και οικονομικής θέσης), η σπουδαία Κοσμητική Συλλογή παρουσιάζει συγκλονιστικά δείγματα από τα μεγάλα κέντρα του Ιζνίν, την Κιουτάχεια, το Τσανάκκαλε.
Χρειάζεται να προσπαθήσεις για να διακρίνεις ποια από τα κρεμασμένα πιάτα είναι εκείνα που έφτιαξε η Αταλάντη Μαρτίνου – ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο για τον διάλογο μεταξύ πολιτιστικής κληρονομιάς και σύγχρονης παραγωγής που αναπτύσσει η Μπιενάλε.
3η στάση: Η Παναγία του Κάστρου
Κάτω από το εκτυφλωτικό φως του έργου της Etel Adnan στη μεγαλύτερη και παλαιότερη σωζόμενη εκκλησία μέσα στη Μεσαιωνική Πόλη, επικρατεί ατμόσφαιρα έντονης μυσταγωγίας.
Στα αριστερά πλευρά, μια μεγάλη κεραμική εγκατάσταση της Τουρκάλας Vuslat Dogan Sabanci σε σχήμα ροζάριου «μεταφέρει τις ανάσες των ανθρώπων που έχουν περάσει από εδώ» (ο ναός υπήρξε και τζαμί), ενώ απέναντι εντυπωσιάζει η μαεστρία της Ελύσιας Αθάνατου, με μια μυστηριώδη «κολυμπήθρα» που ισορροπεί σαν από θαύμα, μαγνητίζοντας τον επισκέπτη να κοιτάξει στον χρυσό πυθμένα της – ένα έργο που δοκιμάζει τα φυσικά όρια της κεραμικής τέχνης.
4η στάση: Το Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου
Σε αυτό το ασύλληπτο συγκρότημα που κάποτε στέγαζε το μεγάλο νοσοκομείο των Ιπποτών, ξετυλίγεται ο μεγαλύτερος όγκος των έργων της Μπιενάλε, σε μια διαδρομή που συμπυκνώνει τις άπειρες δυνατότητες της σύγχρονης κεραμικής πρακτικής – την ανεξήγητη δύναμη που ασκεί η ύλη σε έργα όπως του Κώστα Νεοφύτου (απ’ τους τελευταίους «κληρονόμους» της πατροπαράδοτης ροδίτικης κεραμικής τεχνογνωσίας), την συμβολική ταύτιση με το χώμα ως κοινή καταγωγή της ανθρωπότητας (οι «διαστρωματώσεις» του Γιώργου Βαβάτση αποτελούν έργα προς μελέτη), την κριτική ανασκόπηση της ιστορίας (π.χ. στον κίονα από τούβλα οικοδομής του Malek Gnaoui), τις εννοιολογικές προεκτάσεις για τη διατήρηση της μνήμης στη στήλη του David Scanavino (μια στήλη που διαμορφώθηκε ως «αρνητικό», από την αφαίρεση του σκοινιού που την τύλιγε).
Μεταξύ αυτών και πολλών ακόμα, εδώ θα βρεις τον πιο εντυπωσιακό κήπο μουσείου όλης της χώρας.
5η στάση: Η πλατεία Κλεόβουλου μπροστά από το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου
Πώς γίνεται ένα αντικείμενο τόσο κοινό και ταπεινό όσο το τούβλο, εφόσον πολλαπλασιαστεί, υαλωθεί και τοποθετηθεί σε διάταξη κάνναβου, να αποτελέσει μια συμβολική εγκατάσταση που γεννά ταυτόχρονα προσδοκίες και ματαιώσεις; Αυτή είναι η περίπτωση του έργου της διακεκριμένης αρχιτεκτόνισσας Meriem Chabani. Σε αντιδιαστολή με τα αγέρωχα τείχη του παλατιού απέναντι, η πρόχειρη θεμελίωση μεταφέρει την υπόσχεση ενός νέου τεράστιου οικοδομήματος (με έκταση περίπου 1.400 τ.μ.), του οποίου τον σκοπό μπορεί να μαντέψει ελεύθερα ο επισκέπτης. Ίσως ένα νέο all inclusive ξενοδοχείο;
6η στάση: Το κατάλυμα της Γαλλίας
Παρότι δεν περιλαμβάνεται στην κεντρική έκθεση, αλλά στις satellite εκθέσεις του προγράμματος, αποτελεί αδιαμφισβήτητα ένα highlight: το solo show της Zoë Paul, ίσως της πιο περιζήτητης κεραμίστριας-γλύπτριας από τη νέα γενιά με έδρα την Αθήνα, συντονίζει μια τελετουργική πορεία για τον επισκέπτη του καταλύματος της Γαλλίας (ένα από τα κέντρα πολιτισμού που προωθούν την κεραμική στο νησί), μέσα από τα σπαθόψαρα και τα χέλια που έχουν απλωθεί ανησυχητικά στον χώρο, στους τοίχους, μέσα στο τζάκι. Αποκορύφωμα, οι μοναδικές μεγάλες κουρτίνες που φτιάχνει με κεραμικές χάντρες, σχηματίζοντας στον αέρα τη μορφή της ζαργάνας και του χελιού.
***
INFO
Biennale of Contemporary Keramics 2026
Where the Day Starts / Εκεί που Αρχίζει η Μέρα
Διάρκεια: Έως 31 Οκτωβρίου, στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου
Μια διοργάνωση της BigBlueDot, σε συνδιοργάνωση της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου και του Δήμου Ρόδου. Υπό την αιγίδα και την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού.
Περισσότερες πληροφορίες εδώ.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.