Δεν είναι ψέμα – Μετράμε αντίστροφα για Μπιενάλε Αθήνας στο Καπνεργοστάσιο
- 12 ΜΑΙ 2026
Πριν το Πάσχα, πέντε χρόνια από την τελευταία διοργάνωση και ενώ όλοι μας απορούσαμε εάν θα υπάρξει τελικά επόμενη και πότε, γνωστοποιήθηκε κάτι που φάνταζε απίθανο: ότι η Μπιενάλε της Αθήνας περνάει πανηγυρικά σε νέα εποχή και από ανεξάρτητη πρωτοβουλία μετατρέπεται επισήμως σε θεσμό, με τη στήριξη ισχυρών παραγόντων από το πολιτιστικό «οικοσύστημα» – ιδρυτές ιδρυμάτων, κορυφαίοι συλλέκτες, επιχειρηματίες από μεγάλα πολιτικά τζάκια είναι πλέον σε ρόλο «συνεργατών» για τη μέχρι σήμερα πιο ρηξικέλευθη και μάχιμη διοργάνωση σύγχρονης τέχνης στη χώρα.
Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; Ποιος θα είναι ο ρόλος των νέων «διαχειριστών»; Έγινε η Μπιενάλε συστημική; Και μήπως, αντί να αντανακλά τις ανησυχίες του «εδώ» και «τώρα», θα καταλήξει τελικά να τις αμβλύνει; Αντί να ανατρέπει μήπως θα εξυπηρετεί τα κυρίαρχα αφηγήματα;
Στη συνέντευξη Τύπου που πραγματοποιήθηκε σήμερα (12/5) στο φουαγιέ του Παλλάς, παρουσία εκπροσώπων της πολιτικής ηγεσίας, ακούστηκε σαφής απάντηση για τα παραπάνω, τόσο από τον συνιδρυτή και σταθερά καλλιτεχνικό διευθυντή της Μπιενάλε, Πολύδωρο Καρυοφύλλη (Poka-Yio) όσο και από τον αεικίνητο Δάκη Ιωάννου (ο οποίος μαζί με τον Γιώργο Οικονόμου προεδρεύουν στο νέο Board of Trustees, το εποπτικό συμβούλιο που θα εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα του οργανισμού από εδώ και στο εξής, σε συνδυασμό με την επιχορήγηση του ΕΣΠΑ): δεν θα έχουν καμία παρέμβαση στο περιεχόμενο της διοργάνωσης, απλώς θα τη στηρίζουν προκειμένου να εδραιωθεί στο παγκόσμιο καλεντάρι.
Εκτός από το Board of Trustees, στην ανανεωμένη «αρχιτεκτονική» της Μπιενάλε περιλαμβάνεται και το Advisory Board: ένα δεύτερο επιτελείο το οποίο αποτελείται από προσωπικότητες του πολιτισμού και της οργανωσιακής πρακτικής που θα δρα συμβουλευτικά, προσφέροντας υπηρεσίες αλλά και τεχνικές γνώσεις για τις πρακτικές ανάγκες της διοργάνωσης – παραδείγματος χάρη, σε ζητήματα νομικής φύσης, διοικητικής οργάνωσης, επικοινωνίας, εξεύρεσης πόρων κ.ο.κ. Ακόμη ένα «όργανο» που σηματοδοτεί τη μετάβαση του οργανισμού σε θεσμική ταυτότητα.
Για να είμαστε ρεαλιστές, δεν υπήρχε άλλη λύση για μια διοργάνωση τέτοιου βεληνεκούς – είτε θα αποκτούσε σταθερή οικονομική και τεχνική υποστήριξη ή θα εξαϋλωνόταν μέσα στην επισφάλεια και την κούραση των ανθρώπων που το έτρεχαν τόσα χρόνια.
Ο νέος συνολικός στόχος της Μπιενάλε Αθήνας
Κατά τη διάρκεια των τοποθετήσεών του, ο Πολύδωρος Καρυοφύλλη (Poka-Yio) τόνισε ιδιαίτερα την «αλλαγή παραδείγματος» που επιχειρεί για δεύτερη φορά στην ιστορία της η Μπιενάλε Αθήνας, στη νέα φάση μετά την αναδιάρθρωση.
«Πριν από είκοσι χρόνια, όταν ξεκινούσαμε, ακούγαμε ότι δεν υπάρχουν δημόσιοι θεσμοί σύγχρονης τέχνης που μπορούν να μας στηρίξουν», ανακάλεσε ο ίδιος, «ακούγαμε ότι η Αθήνα και η σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή της δεν αφορούσε κανέναν». Τότε, η νεοσύστατη Μπιενάλε της Αθήνας, «με έναν αλλοπρόσαλλο και περίεργο τρόπο», έκανε την αλλαγή παραδείγματος: αναδύθηκε ως διοργάνωση από τα κάτω, από την ίδια την εικαστική κοινότητα, και αποτύπωσε τον δημιουργικό αναβρασμό της πόλης. Άρθρωσε λόγο στα δύσκολα χρόνια της κρίσης και παρέμεινε ζωντανή κόντρα σε όλα τα προγνωστικά και τις προσδοκίες («πολλοί είπαν ότι ήταν μια φάρσα»), βάζοντας την Ελλάδα και την Αθήνα στον παγκόσμιο χάρτη της σύγχρονης τέχνης.
Ποιος είναι τώρα ο στόχος; Σε αυτή την κομβική στιγμή, η Μπιενάλε Αθήνας καλείται να εφεύρει εκ νέου τον εαυτό της – μάλλον, να τον επισημοποιήσει.
Κάπως έτσι οδηγούμαστε στη δεύτερη «αλλαγή παραδείγματος», μέσα από «τις συνέργειες σε μια πραγματικότητα που λέει ότι ο καθένας νοιάζεται για τον εαυτό του». Είναι η εποχή που εφόσον έχει εγκαθιδρυθεί η διοργάνωση στον παγκόσμιο χάρτη, το ζήτημα είναι να ξεχωρίσει ανάμεσα σε όλες τις υπόλοιπες – τι διαφορετικό έχει να συνεισφέρει η ενέργεια της Αθήνας στο παγκόσμιο στερέωμα;
«Σε ένα πεδίο όπου υπάρχουν εκατοντάδες μπιενάλε ανά τον κόσμο και ο κυρίαρχος πολιτισμικός άξονας στην κεντρική Ευρώπη έχει χαραχτεί μεταξύ της Γερμανίας και της Γαλλίας», όπως σχολίασε ο Poka-Yio, «είμαστε η εναλλακτική φωνή – και είμαστε μια πολύ δυνατή πολιτισμικά εναλλακτική φωνή». Το ζητούμενο για τη νέα εποχή της Μπιενάλε Αθήνας, λοιπόν, είναι «να αναδειχθεί στην πλέον προοδευτική φωνή μεταξύ των Μπιενάλε – ανέκαθεν, υπήρξε η πιο οξεία απ’ τις υπόλοιπες και τώρα η στήριξη του Board of Trustees δεν έρχεται να την αμβλύνει – αντίθετα, σκοπός είναι να διαφυλάξει ότι θα παραμείνει προοδευτική στο διηνεκές του χρόνου».
Η Μπιενάλε του 2027 στο Καπνεργοστάσιο
Όπως σημείωσε προκαταβολικά ο Poka-Yio για την επερχόμενη έκδοση του εικαστικού θεσμού, «είναι πολύ δύσκολο να αρθρώσεις λόγο αυτή τη στιγμή, εν μέσω παγκόσμιας αναταραχής, συνεχών πολέμων, γενοκτονίας και δεινών που συμβαίνουν». Πράγματι, «πολύ κόσμος περιμένει από την τέχνη να μιλήσει για όλα αυτά, ενδεχομένως να δώσει πιθανές απαντήσεις [..] και αυτό είναι κάτι που έχουμε καταλάβει από την πρώτη στιγμή με τον επιμελητή της όγδοης Μπιενάλε».
Παρένθεση: Στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης του οργανισμού, εφαρμόστηκε ριζική αλλαγή και στη διαδικασία επιλογής του επιμελητή. Ακολουθώντας τα διεθνή πρότυπα, συστάθηκε Συμβουλευτική Επιτροπή Επιμέλειας (ανάμεσα σε αυτήν, η Κατερίνα Γρέγου του ΕΜΣΤ), της οποία τα μέλη θα αλλάζουν ανά διοργάνωση και θα είναι υπεύθυνα για να αποφασίζουν από κοινού στο πρόσωπο που θα αναλάβει την επιμέλεια.
Στην επικείμενη έκδοση, το πρόσωπο αυτό θα είναι ο Thiago de Paula Souza, διακεκριμένος επιμελητής με έδρα το Σάο Πάολο που εστιάζει στη δύναμη της συμμετοχικότητας και την καλλιέργεια πολιτικών φαντασιακών μέσω της τέχνης.
Ποια είναι η νεότερη είδηση που ανακοινώθηκε; Ότι ξέρουμε πού και πότε θα διοργανωθεί η επόμενη Μπιενάλε: από τις 2 Απριλίου έως τις 27 Ιουνίου 2027, με κεντρικό εκθεσιακό χώρο το εμβληματικό πρώην Καπνεργοστάσιο στη Λένορμαν – έναν χώρο ομολογουμένως αβανταδόρικο που καλλιεργεί ακόμη περισσότερες προσδοκίες για τη διοργάνωση.
Όπως εξήγησε ο νεαρός (και με τρομερή θετική ενέργεια) επιμελητής, προσέγγισε την ανάθεση διερευνητικά – σε πρώτη φάση, θέλησε να αφουγκραστεί άτομα από το «οικοσύστημα» της τέχνης στην πρωτεύουσα. Αναρωτήθηκε, «τι θα μπορούσα να συνεισφέρω στην τωρινή Αθήνα και το τοπικό συγκείμενο». Τι θα μπορούσε να είναι επίκαιρο και διερευνητικό; Κάτι που να μην δείχνει ότι η έκθεση θα παραμείνει σιωπηλή απέναντι στις επείγουσες συζητήσεις του σήμερα, αλλά ταυτόχρονα χωρίς να εργαλειοποιεί τις καταστάσεις με εύπεπτα τσιτάτα.
Και ο κεντρικός τίτλος στον οποίον οδηγήθηκε είναι το εξής: Στάσις / Έκστασις.
Ένα δίπολο, το οποίο όμως ο ίδιος αντιλαμβάνεται ως «κατάσταση τριβής», μια δυναμική διαδικασία που αφήνει ανοιχτές πιθανότητες. Περιλαμβάνει τόσο την έννοια της ακινησίας όσο και της υπέρβασης, της βεβαιότητας όσο και του μετασχηματισμού, της στάσης όσο και της μετακίνησης. Όπως επεσήμανε σε ένα γενικότερο σχόλιο, «η AB8 πρόκειται να διερευνά πώς οι καλλιτεχνικές πρακτικές μπορούν να καλλιεργήσουν συνθήκες υποστήριξης, διαλόγου και μετασχηματισμού του πολιτικού μας φαντασιακού και να λειτουργήσουν ως χώροι, μέσα στους οποίους παγιωμένες βεβαιότητες μπορούν να τεθούν υπό διαπραγμάτευση».
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.