Γιατί είναι απίθανο να ζήσουμε μια πανδημία πνευμονικής πανώλης

Μια 28χρονη ερευνήτρια έχασε τη ζωή της σε ερευνητικό κέντρο για την πανώλη στην περιοχή του Ιρκούτσκ, στη Σιβηρία, σχεδόν 200 άνθρωποι τέθηκαν υπό αυστηρή ιατρική παρακολούθηση και καραντίνα και μία ασθένεια που είχαμε συνδέσει με τις πιο σκοτεινές σελίδες της ανθρώπινης ιστορίας, επέστρεψε για να σπείρει τον πανικό, από την Ουάσιγκτον ως τη Ρωσία.

Όλα τα παραπάνω μοιάζουν ανατριχιαστικά οικεία, καθώς αν κάτι διδαχθήκαμε από την πανδημία της Covid-19 είναι το γεγονός ότι κάτι που μπορεί να μοιάζει με μια υγειονομική κρίση τοπικού χαρακτήρα, μπορεί να γίνει υπόθεση ολόκληρου του πλανήτη.

Η Darya Shipilova εργαζόταν ως τεχνικός εργαστηρίου στο Ινστιτούτο Ερευνών κατά της Πανούκλας του Ιρκούτσκ της Σιβηρίας και της Άπω Ανατολής, στην πόλη Σελέχοφ και την περασμένη Παρασκευή έχασε τη ζωής της από πνευμονία «απροσδιόριστης» προέλευσης, αφού ενδεχομένως είχε εκτεθεί στην πανώλη. Αναφορές ότι η γυναίκα παρουσίασε συμπτώματα, είτε αφού έσπασε έναν δοκιμαστικό σωλήνα που περιείχε το βακτήριο της πανούκλας, είτε μετά από επίσκεψη στην περιοχή της Βουριατίας, στα σύνορα με τη Μογγολία, όπου η πανώλη είναι ενδημική στα άγρια ζώα, ήταν αρκετά για να πυροδοτηθούν μια σειρά από ερωτήματα, όπως τι ακριβώς συνέβη, πόσο εύκολα μεταδίδεται, υπάρχει θεραπεία και πόσο κοντά βρισκόμαστε σε μία νέα πανδημία;

Με αφορμή την υπόθεση στη Ρωσία και όσα εξηγούν οι ειδικοί στο BBC, ας δούμε τι πραγματικά γνωρίζουμε για μια ασθένεια με τρομακτική ιστορία, που όπως όλα δείχνουν, δεν πρόκειται να επαναληφθεί.

Τι είναι η πανώλη και γιατί τη φοβόμαστε τόσο

Η πανώλη προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis και διακρίνεται κλινικά σε τρεις μορφές: τη βουβωνική, την πνευμονική πανώλη και τη σηψαιμική πανώλη.

Πιο συνηθισμένη είναι η βουβωνική πανώλη, η οποία μεταδίδεται μέσω του τσιμπήματος μολυσμένων ψύλλων. Όταν το βακτήριο εισέλθει στον ανθρώπινο οργανισμό, μεταφέρεται στους λεμφαδένες, προκαλώντας επώδυνες πληγές, γνωστές ως «βουβώνες», στη βουβωνική χώρα, στον αυχένα και στις μασχάλες. Η μετάδοση της βουβωνικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι σπάνια, αλλά το βακτήριο μπορεί να εξαπλωθεί στο αίμα, όπου προκαλεί σηψαιμική πανώλη, ή στους πνεύμονες, προκαλώντας πνευμονική πανώλη.

Σε αντίθεση με τις άλλες μορφές πανώλης, η πνευμονική μπορεί να μεταδοθεί απευθείας από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω μικροσκοπικών σταγονιδίων που απελευθερώνονται όταν κάποιος βήχει ή φτερνίζεται. Η πνευμονική πανώλη είναι επίσης συνήθως θανατηφόρα, εκτός αν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, και το χρονικό διάστημα από την έκθεση έως την εμφάνιση των συμπτωμάτων μπορεί να είναι μόλις 24 ώρες.

Ο Μαύρος Θάνατος, το όνομα που δόθηκε στην πανδημία βουβωνικής πανώλης στα μέσα του 1300, σκότωσε περισσότερους από 25 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη τον 14ο αιώνα, εξαλείφοντας από το ένα τρίτο έως τα δύο τρίτα του πληθυσμού. Αυτό κατέστη δυνατό χάρη στις νέες εμπορικές οδούς που είχαν ανοίξει και στην εισαγωγή αγαθών όπως σιτηρά και αλεύρι μέσω πλοίων.

iStock

Ωστόσο, οι σύγχρονες συνθήκες είναι πολύ λιγότερο ευνοϊκές για την εξάπλωση της πανώλης. Και οι λόγοι είναι απλοί:

Ο πρώτος και σημαντικότερος λόγος είναι ότι η πανώλη, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στον Μεσαίωνα, μπορεί πλέον να αντιμετωπιστεί και να θεραπευτεί αποτελεσματικά με αντιβιοτικά.

«Διαθέτουμε δύο θεραπείες που είναι πολύ αποτελεσματικές για τη βουβωνική πανώλη», λέει ο Piero Olliaro, καθηγητής Λοιμωδών Νοσημάτων που σχετίζονται με τη φτώχεια, στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Το 2025, ο Olliaro και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν την πρώτη τυχαιοποιημένη, ελεγχόμενη κλινική δοκιμή για τη θεραπεία της βουβωνικής πανώλης, που πραγματοποιήθηκε στη Μαδαγασκάρη. Η μελέτη έδειξε ότι δύο αντιβιοτικά, η σιπροφλοξασίνη που χορηγείται από το στόμα και η ενέσιμη αμινογλυκοσίδη, ήταν αποτελεσματικά σε ποσοστά 91% και 92% αντίστοιχα. Ακόμη και στις λίγες περιπτώσεις όπου η λοίμωξη εξελίχθηκε σε πνευμονική πανώλη, το 85% των ασθενών ανάρρωσε και επέζησε χάρη στην έγκαιρη θεραπεία.

«Δεν είναι κάτι που θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητο, με ανθρώπους να επιβιβάζονται σε αεροπλάνα, να ταξιδεύουν και ξαφνικά να βλέπουμε νέες μολύνσεις παντού», λέει η Ζάνια Σταματάκη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιολογικής Ανοσολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, όλες οι επαφές των ασθενών έχουν, όπως αναφέρεται, εντοπιστεί και βρίσκονται υπό παρακολούθηση, ενώ καμία από αυτές δεν παρουσιάζει προς το παρόν συμπτώματα της νόσου. Η ενέργεια αυτή συνάδει με τις συστάσεις για τη δημόσια υγεία που έχει εκδώσει το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ, το οποίο συνιστά τον εντοπισμό των ατόμων που θεωρούνται ότι διατρέχουν κίνδυνο, ώστε να μπορούν να τεθούν υπό παρακολούθηση, να υποβληθούν σε διαγνωστικό έλεγχο, να τεθούν σε καραντίνα και να τους χορηγηθούν αντιβιοτικά.

«Ο κίνδυνος είναι μέτριος έως χαμηλός για το Ιρκούτσκ, χαμηλός για τη Ρωσική Ομοσπονδία στο σύνολό της και πολύ χαμηλός για την ευρωπαϊκή περιφέρεια του ΠΟΥ», δήλωσε στους δημοσιογράφους ο εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Christian Lindmeier.

Σε γενικές γραμμές, η μετάδοση σε εργαστηριακό περιβάλλον αποτελεί εξαιρετικά σπάνιο γεγονός, καθώς συνήθως υπάρχουν πρωτόκολλα για την πρόληψη της τυχαίας έκθεσης. «Πρόκειται για πολύ εξειδικευμένα εργαστήρια και υπάρχουν πολλά επίπεδα προστασίας», λέει η Σταματάκη.

Όπως αναφέρει η ίδια, οι ερευνητές φορούν εξοπλισμό ατομικής προστασίας (PPE) και τα δείγματα χειρίζονται αποκλειστικά εντός θαλάμων βιοασφάλειας. Αυτοί οι θάλαμοι αναρροφούν τον αέρα προς τα μέσα και μακριά από τον χρήστη, και βρίσκονται σε χώρο με αρνητική πίεση αέρα. «Αν σπάσει ένας σωλήνας, θα σπάσει μέσα στον θάλαμο, και ο χρήστης θα είναι προστατευμένος», εξηγεί.

Αντίθετα, ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους η πανώλη εξαπλώθηκε τόσο γρήγορα τον 14ο αιώνα είναι οι γενικά κακές συνθήκες διαβίωσης της εποχής. Απορρίμματα και υπολείμματα φαγητού σκέπαζαν τους δρόμους, δημιουργώντας ιδανικούς χώρους φωλιάσματος για τους αρουραίους που μετέφεραν τις ψύλλους που ήταν φορείς της νόσου. Οι άνθρωποι ζούσαν σε πολύ στενή επαφή μεταξύ τους, ενώ οι έμποροι περνούσαν μήνες σε πλοία. Πλέον, στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου δεν συναντά κανείς τέτοιες συνθήκες.

Κάθε χρόνο καταγράφονται κρούσματα και σε ανθρώπους. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, αναφέρονται κατά μέσο όρο επτά κρούσματα πανώλης σε ανθρώπους κάθε χρόνο. Σε ορισμένες περιοχές του κόσμου, παρατηρούνται επίσης κατά καιρούς τοπικές επιδημίες, όπου λαμβάνει χώρα μετάδοση της πνευμονικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Το 2017, μια επιδημία στη Μαδαγασκάρη οδήγησε σε 2.417 κρούσματα πανώλης και 209 θανάτους. Ωστόσο, ο Olliaro επισημαίνει ότι το γεγονός ότι η επιδημία αυτή έληξε αποτελεί απόδειξη ότι οι επιδημίες πανώλης τείνουν να παραμένουν περιορισμένες και συνήθως, δεν οδηγούν σε πανδημία.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ