Klingon, Dothraki και Κορακίστικα: Τι μας διδάσκουν οι επινοημένες γλώσσες για τον εγκέφαλό μας

Στον κόσμο των παιδικών παιχνιδιών, ειδικά όταν επιστρατεύεται η φαντασία και δεν υπάρχουν συγκεκριμένοι κανόνες για να ακολουθήσεις, κάθε παιδί μπορεί να είναι τα πάντα· να έχει όσες μαγικές ικανότητες θέλει, να κάνει δεινοσαύρους να κολυμπάνε και αυτοκίνητα να κινούνται πάνω σε ωκεανούς, όσο από κάτω συνυπάρχουν λευκοί καρχαρίες, σαλάχια και κίτρινα παπάκια. Φυσικά, σε όλους αυτούς τους «συμπαίκτες» του μιλάει μια συγκεκριμένη γλώσσα, την οποία γνωρίζει μόνο αυτό.

Η δημιουργία νέων τρόπων επικοινωνίας δεν περιορίζεται στα παιδικά παιχνίδια και στις ασκήσεις του μυαλού. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας, οι άνθρωποι επινοούσαν ή προσάρμοζαν γλώσσες, είτε από ανάγκη, είτε από δημιουργικότητα, ή ακόμα και από επιστημονικό ενδιαφέρον.

Κάθε νέα γλώσσα, όμως, και κυρίως η διαδικασία της δημιουργίας αυτής, ανοίγει και ένα παράθυρο στον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου μας.

Από την «κωδικοποιημένη γλώσσα» των παιδικών παιχνιδιών έως τις «μικροσκοπικές» γλώσσες που σχεδιάζονται στα εργαστήρια, όλες οι νέες μορφές επικοινωνίας αποκαλύπτουν κάτι για την ικανότητά μας να μαθαίνουμε και να υιοθετούμε νέους κανόνες.

Εκτός από τις αυτοσχέδιες γλώσσες ή γλώσσες επαφής, που γεννήθηκαν στα σημεία συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών που χρειάστηκε να επικοινωνήσουν για να πραγματοποιήσουν εμπορικές συναλλαγές ή απλώς για να συνυπάρξουν, και είναι γνωστές ως pidgins (σ.σ. πιστεύεται ότι προέρχεται από την κινεζική προφορά της αγγλικής λέξης «business»), πολλές τεχνητές γλώσσες σχεδιάστηκαν από το μηδέν, με την ακρίβεια που απαιτεί ένα μηχανικό ή αρχιτεκτονικό έργο.

Και η δομή έχει σημασία, διότι μια νέα γλώσσα χρειάζεται κάτι περισσότερο από απλώς νέες λέξεις – χρειάζεται επίσης κανόνες για τον συνδυασμό τους, καθώς και μια κοινότητα ομιλητών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι γλώσσες των Ξωτικών που δημιούργησε ο JRR Tolkien, συγγραφέας του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών και του Χόμπιτ. Πριν γράψει τα μυθιστορήματά του και δώσει λόγο στους χαρακτήρες του, ο Tolkien – ένας καταρτισμένος γλωσσολόγος – ανέπτυξε τη γραμματική, την ιστορία και τους ήχους των γλωσσών τους. Και ήθελε αυτές να είναι εξίσου συνεπείς με οποιαδήποτε φυσική γλώσσα.

Το ακριβώς αντίθετο είναι τα Klingon, η γλώσσα που δημιουργήθηκε από τον γλωσσολόγο Mark Okrand τη δεκαετία του ‘80 για την τηλεοπτική σειρά Star Trek και σχεδιάστηκε σκόπιμα ώστε να ακούγεται σαν εξωγήινη γλώσσα. Για να το πετύχει αυτό, ο Okrand χρησιμοποίησε ασυνήθιστους ήχους και μια δομή προτάσεων που προκαλεί σύγχυση, με τη σειρά αντικείμενο – ρήμα – υποκείμενο.

Η νευροεπιστήμη των τεχνητών γλωσσών

Για πολλά χρόνια, δεν ήταν σαφές πώς αντιδρά ο εγκέφαλος στις τεχνητές γλώσσες. Για να διερευνηθεί αυτό το ζήτημα, στο πλαίσιο μιας μελέτης του 2025 που διεξήχθη στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (MIT) πραγματοποιήθηκαν λήψεις λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας της εγκεφαλικής δραστηριότητας ατόμων που μιλούσαν αυτές τις γλώσσες.

Τα αποτελέσματα ήταν σαφή. Όταν ομιλητές με άριστη γνώση της γλώσσας χρησιμοποιούσαν επινοημένες γλώσσες (όπως το Εσπεράντο, το Κλίνγκον, τη γλώσσα των Να’βι από το «Avatar» και την Υψηλή Βαλυριανή ή τη Ντοθράκι από το «Game of Thrones»), ο εγκέφαλος ενεργοποιούσε τα ίδια νευρωνικά δίκτυα όπως και για μια φυσική γλώσσα. Με άλλα λόγια, δεν υπήρχε διαφορά στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργαζόταν τις φυσικές και τις επινοημένες γλώσσες.

Ωστόσο, για να αντιληφθεί ο εγκέφαλος αυτές τις γλώσσες ως πραγματικές γλώσσες, πρέπει να εκφράζουν νόημα σχετικά με τον κόσμο, τους άλλους ανθρώπους και τις δικές μας ψυχικές καταστάσεις. Για τον λόγο αυτό, οι γλώσσες προγραμματισμού – παρά τους σαφείς κανόνες και τη δομή τους – δεν ενεργοποιούν τις ίδιες περιοχές του εγκεφάλου.

Τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα. Όταν ομιλητές με άριστη γνώση της γλώσσας χρησιμοποιούσαν επινοημένες γλώσσες, όπως τα Κλίνγκον, τη γλώσσα των Να’βι από το Avatar και την Υψηλή Βαλυριανή ή τη Ντοθράκι από το Game of Thrones, ο εγκέφαλος ενεργοποιούσε τα ίδια νευρωνικά δίκτυα όπως και για μια φυσική γλώσσα. Με άλλα λόγια, δεν υπήρχε διαφορά στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργαζόταν τις φυσικές και τις επινοημένες γλώσσες.

Ωστόσο, για να αντιληφθεί ο εγκέφαλος αυτές τις γλώσσες ως πραγματικές γλώσσες, πρέπει να εκφράζουν νόημα σχετικά με τον κόσμο, τους άλλους ανθρώπους και τις δικές μας ψυχικές καταστάσεις. Για αυτό και οι γλώσσες προγραμματισμού, παρά τους σαφείς κανόνες και τη δομή τους, δεν ενεργοποιούν τις ίδιες περιοχές του εγκεφάλου.

Θα αναρωτιέσαι λοιπόν πώς το κάνει αυτό ο εγκέφαλός μας.

Η ικανότητά μας να μαθαίνουμε νέες γλώσσες δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της ανθρώπινης περιέργειας, αλλά και ένα πολύτιμο επιστημονικό εργαλείο. Στον κλάδο της ψυχογλωσσολογίας, συχνά δημιουργούνται «μικρογλώσσες» προκειμένου να μελετηθεί ο τρόπος με τον οποίο μαθαίνει ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Αυτές οι «μίνι» εργαστηριακές γλώσσες, οι οποίες έχουν σχετικά απλούς κανόνες και επινοημένο λεξιλόγιο, επιτρέπουν στους ερευνητές να παρατηρήσουν πώς οι άνθρωποι εντοπίζουν μοτίβα και κατανοούν νέες δομές, χωρίς τον «θόρυβο» της μητρικής τους γλώσσας. Παραδόξως, η ικανότητα των ανθρώπων να μαθαίνουν αυτές τις επινοημένες γλώσσες μπορεί να προβλέψει με μεγάλη ακρίβεια την ικανότητά τους να μαθαίνουν πραγματικές γλώσσες.

Από τη μελέτη των τεχνητών γλωσσών προκύπτει, λοιπόν, ένα σαφές συμπέρασμα: ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναζητά διαρκώς μοτίβα, νόημα και πρόθεση επικοινωνίας.

Αν και οι γλώσσες του κόσμου παρουσιάζουν ατελείωτη ποικιλομορφία και μπορεί να διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους, η νοητική αρχιτεκτονική που μας επιτρέπει να τις μαθαίνουμε και να τις χρησιμοποιούμε είναι κοινή. Εφόσον ένας τρόπος επικοινωνίας διαθέτει κανόνες και μπορεί να μεταφέρει ιδέες, ο εγκέφαλος είναι σε θέση να τον υιοθετήσει και να τον μετατρέψει σε εργαλείο σκέψης, ανθρώπινης επαφής και γνώσης.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ