Μενέλαος Χαραλαμπίδης: «Στις φωτογραφίες της Καισαριανής η ιστορία στέκεται κατάφατσα απέναντί μας»
- 16 ΦΕΒ 2026
Μία πομπή από άντρες βαδίζει σε σειρά, κατά μήκος ενός πέτρινου τοίχου. Τα πρόσωπά τους μοιάζουν σκυθρωπά και σφιγμένα αλλά με τόλμη κοιτούν απευθείας τον φωτογραφικό φακό που τους απαθανατίζει στα τελευταία λεπτά της ζωής τους. Η γραμμή αυτή των σωμάτων προχωρά χωρίς επιστροφή. Δεν βλέπουμε τη συνέχεια της διαδρομής, αλλά ξέρουμε ποιος είναι ο προορισμός τους.
Είναι όσα απεικονίζουν τα φωτογραφικά ντοκουμέντα που είδαν τις τελευταίες ημέρες το φως της δημοσιότητας και φέρονται να αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές ορισμένων από τους 200 πολιτικούς κρατούμενους που εκτελέστηκαν από τους ναζί στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944. Έχουμε δει ξανά εικόνες και ντοκουμέντα από τον ιστορικό αυτό τόπο. Αλλά ποτέ εκείνους που βρέθηκαν με την πλάτη στον τοίχο.
Με αφορμή τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών αυτών, μιλήσαμε με τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη για την αξία τους, το τι πυροδότησε το ενδιαφέρον της ελληνικής κοινής γνώμης και εδώ και μερικές ημέρες μιλά για αυτές αλλά και πρέπει να είναι η στάση της ελληνικής πολιτείας από εδώ και στο εξής.
Ξεκινάω τη συζήτηση, ρωτώντας τον τι βλέπουμε σε αυτά τα ντοκουμέντα.
«Βλέπουμε για πρώτη φορά φωτογραφίες από τη διαδικασία της εκτέλεσης στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, δεν έχουμε δει άλλες φωτογραφίες από αυτή τη διαδικασία στον κεντρικό τόπο μαρτυρίου, που είναι το Σκοπευτήριο της Καισαριανής, οπότε αυτό είναι πολύ σημαντικό γιατί μας δίνει μια οπτική μαρτυρία της διαδικασίας αυτής», μου λέει τηλεφωνικά ο ιστορικός, ο οποίος έχει ασχοληθεί ιδιαιτέρως με την περίοδο της Κατοχής και του εμφυλίου στην Ελλάδα και εξηγεί γιατί χρησιμοποιεί τη λέξη «διαδικασία».
«Διαδικασίας γραφειοκρατικής σε μεγάλο βαθμό για τους Γερμανούς, διότι για εκείνους ήταν μια διαδικασία η εξόντωση των ανθρώπων ως αντίποινα για την αντιστασιακή δράση τους», εξηγεί.
«Είναι πολύ συγκινητικό το ότι βλέπουμε αυτούς τους ανθρώπους να πηγαίνουν στο εκτελεστικό απόσπασμα με το κεφάλι ψηλά. Αυτό που μας έλεγαν οι μαρτυρίες από διάφορους ανθρώπους που είχαν ζήσει την περίοδο εκείνη, το βλέπουμε πλέον και φωτογραφικά. Το τεκμηριώνουμε, ότι αυτοί οι άνθρωποι πήγαιναν με το κεφάλι ψηλά.
Και αυτό θέλει απέραντο θάρρος. Αυτές οι φωτογραφίες είναι νομίζω μια κλασσική περίπτωση που η ιστορία στέκεται κατάφατσα απέναντί μας και μας προκαλεί με αυτό που βλέπουμε να έρχεται ξαφνικά από το παρελθόν.
Και είναι πολύ εντυπωσιακό πώς αυτή η ιστορία, με αυτές τις φωτογραφίες, ήρθε και σάρωσε την καθημερινότητά μας και την τελευταία μιάμιση μέρα ασχολούμαστε συνέχεια με αυτές. Και αυτό είναι για μένα παρήγορο και αισιόδοξο. Έστω και μέσα σε μία λογική “τι τρέχει και τι παίζει σήμερα πιο πολύ”, οι άνθρωποι ήρθαν σε επαφή με ένα γεγονός που πολλοί από αυτούς δεν το γνωρίζουν».
Τον ρωτάω αν πρόκειται για στροφή ενός μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινωνίας που γυρίζει να κοιτάξει προς τα πίσω.
«Δεν ξέρω αν είναι στροφή, η στροφή είναι κάτι που έχει διάρκεια. Νομίζω ότι όσο απομακρυνόμαστε από μία ιστορική περίοδο, πλέον έχουν πεθάνει σχεδόν όλοι οι άνθρωποι που έζησαν στην κατοχή, τόσο για κάποιους υπάρχει ένα ενδιαφέρον να μάθουν για αυτή. Οι άμεσοι μάρτυρες αυτής της περιόδου, αυτοί που έζησαν, ίσως αυτός είναι ένας από τους λόγους που αισθανόμαστε ότι αυτό το παρελθόν μπορεί να “γλιστρήσει” μέσα από τα χέρια μας και προσπαθούμε με κάποιο τρόπο να μάθουμε για αυτό το παρελθόν.
Ένας δεύτερος λόγος είναι ότι καταλαβαίνουμε ότι αυτή η περίοδος ήταν κρίσιμη για τις μετέπειτα εξελίξεις και εννοώ εξελίξεις που έχουν συνέπειες μέχρι και το σήμερα, άρα αν καταλάβουμε τι έγινε σε αυτή την περίοδο, θα καταλάβουμε αρκετά πράγματα και για το σήμερα.
Οι άνθρωποι αναζητούν στο παρελθόν εργαλεία για να καταλάβουν το σήμερα. Δεν ξέρω αυτά που σας λέω σε τι βαθμό μπορούν να εξηγήσουν το μεγάλο ενδιαφέρον που βλέπω ότι υπάρχει τις τελευταίες ημέρες, ή είναι κάτι που έχει παραχθεί αποκλειστικά από τα μίντια και όταν ξεφουσκώσει στα μίντια θα ξεφουσκώσει και στο ενδιαφέρον του κόσμου. Θα το δούμε αυτό», αναφέρει.
Όπως και στην ανάρτησή του στο Facebook, στην οποία μοιράστηκε τις πρώτες σκέψεις για τις φωτογραφίες, χαρακτηρίζοντας τις φωτογραφίες, «συγκλονιστικές», τον ρωτάω για το τι αισθάνθηκε ως ιστορικός βλέποντάς τις για πρώτη φορά.
«Έκπληξη ήταν το πρώτο εννοείται, ξέραμε ότι οι Γερμανοί φωτογράφιζαν, αλλά δεν είχα στο μυαλό μου… μπορεί να είχαμε φωτογραφίες από τις εκτελέσεις στην Καισαριανή, αλλά το θέμα ήταν θα έφταναν ποτέ στο φως της δημοσιότητας; Δηλαδή, μπορεί να περνούσαν τα χρόνια και να καταστρέφονταν σε ένα υπόγειο. Οπότε είναι μεγάλο ζήτημα αυτό, το ότι είδαμε αυτές τις φωτογραφίες.
Συγκίνηση αμέσως μετά βέβαια, προσέχοντας τα πρόσωπα και βλέποντας τους ανθρώπους αυτούς. Και ιδίως αν ξέρεις το παρελθόν αυτών των ανθρώπων, τις διώξεις που είχαν υποστεί, γιατί αυτοί οι άνθρωποι είχαν συλληφθεί κατά τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά και ήταν κρατούμενοι πριν τον πόλεμο του ελληνικού κράτους και το ελληνικό κράτος με το που μπήκαν τα γερμανικά στρατεύματα τον Απρίλιο του ’41, τους παρέδωσε στους Γερμανούς.
Και αυτοί οι άνθρωποι μέχρι το τέλος του ’42 παρέμειναν σε τόπους εξορίας και φυλάκισης, όμως ελληνικές φρουρές τους φυλούσαν. Μετά τους παρέδωσαν στο ιταλικό στρατόπεδο συγκέντρωσης και αργότερα πήγαν στο Χαϊδάρι, από όπου τους πήραν προς εκτέλεση. Οπότε αν ξέρεις την ιστορία των ανθρώπων αυτών… Δεν είναι απλά κάποιοι, είναι συγκινητικό να βλέπεις κάποιους ανθρώπους να πηγαίνουν στο εκτελεστικό απόσπασμα αλλά για εμάς που γνωρίζουμε το παρελθόν τους και ξέρουμε την ιστορία τους, αρκετών από αυτούς, είναι σαν να ζωντανεύουν αυτοί οι άνθρωποι μπροστά μας».
Σχολιάζει πως το γεγονός ότι οι συγκεκριμένες φωτογραφίες βρέθηκαν να πωλούνται σε δημοπρασία στο ebay, ήταν ένα σοβαρό πρόβλημα. «Δεν μπορούν τόσο σημαντικά τεκμήρια για την ιστορία ενός ολόκληρου λαού να είναι αντικείμενο αγοραπωλησίας και με τέτοιο τρόπο. Είναι σαν ασέβεια απέναντι στους απόγονους αυτών των ανθρώπων και στους ίδιους αυτούς τους ανθρώπους, βέβαια, που θυσιάστηκαν.. φαντάσου να είχες τον παππού σου ή τον προπάππου σου ανάμεσα στους εκτελεσμένους και να κάθεσαι να παρακολουθείς σήμερα, ή όσο έτρεχε η δημοπρασία, να ανεβαίνει η τιμή της φωτογραφίας κάθε 20 λεπτά 50 ευρώ. Είναι πολύ άσχημο αυτό και θα πρέπει να προφυλάσσουμε και την αξιοπρέπεια αυτών των ανθρώπων αλλά και τη δική μας, ανεξάρτητα αν είχαμε νεκρούς ανάμεσα σε αυτούς, γιατί είναι η αξιοπρέπεια ενός ολόκληρου λαού. Είναι κομμάτι της αξιοπρέπειάς μας αυτό, οπότε δεν είναι ωραίο να γίνεται τόσο αγοραία μια συναλλαγή».
Κλείνοντας, ζητάω να μάθω για το ποια κατά τη γνώμη του θα πρέπει να είναι η στάση της ελληνικής πολιτείας από εδώ και πέρα.
«Έχουμε τεράστιο πρόβλημα με τη διαχείριση κυρίως τεκμηρίων που έχουν να κάνουν με τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Το είδαμε και πρόσφατα με τη στάση του Υπ. Πολιτισμού με το θέμα των εκτελεσμένων στο Επταπύργιο, που ουσιαστικά είπε ότι δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητά μας και γενικά το βλέπουμε με τη διαχρονική φοβική στάση του κράτους γύρω από τα γεγονότα της δεκαετίας του ’40. Ούτε στα σχολεία τα διδασκόμαστε, ούτε στις επετείους τα συζητάμε.. υπάρχει μια σιγή και μια σιωπή για τα γεγονότα αυτής της δεκαετίας.
Ελπίζω, δεν είμαι πολύ αισιόδοξος, μια ελπίδα εκφράζω, ότι αυτό που έγινε με αυτές τις φωτογραφίες μπορεί να σταθεί η αφορμή για να υπάρχει μια πιο ενεργή παρακολούθηση και μια μεγαλύτερη ευαισθησία σε θέματα που έχουν να κάνουν με τεκμήρια για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, ούτως ώστε να μη φτάνουμε τελευταία στιγμή να σώσουμε ό,τι μπορούμε να σώσουμε, που ελπίζω να το σώσουμε, δεν έχει λυθεί ακόμα το θέμα…».
Τουλάχιστον έχει σταματήσει η δημοπρασία, τον διακόπτω.
«Ναι γιατί δεν είναι και τιμητικό για μία ολόκληρη χώρα να μην έχει διαδικασίες που να εξασφαλίζουν ότι τα κρίσιμα τουλάχιστον ιστορικά τεκμήρια δεν θα πέσουν σε λάθος χέρια. Να μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι αυτά θα πάνε σε αρχικούς φορείς, οι οποίοι με τη σειρά τους θα εξασφαλίσουν την ελεύθερη πρόσβασή μας σε αυτά και τη σωστή συντήρηση και ταξινόμηση».
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.