Σου γράφω από τον Άη Στράτη
Μπορεί το νησί να βρίσκεται μακριά στον χάρτη, αλλά η ιστορία του - και όσα αυτή εξακολουθεί να λέει για την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την ανάγκη του ανθρώπου να ριζώνει στον τόπο του - είναι πολύ πιο κοντά μας απ’ όσο νομίζουμε.
- 22 ΣΕΠ 2026
Επτάμισι ώρες είναι η διάρκεια του ταξιδιού με το πλοίο της γραμμής από το Λαύριο για τον Άγιο Ευστράτιο, το νησί που βρίσκεται στο Βόρειο Αιγαίο, μεταξύ Σποράδων και Λήμνου. «Μόνο 7.30 ώρες; Είχα στο μυαλό μου ότι ήταν πιο μακριά», θα μου έλεγαν οι περισσότεροι, ακούγοντας για αυτή την χωρίς ιδιαίτερη σκέψη απόδρασή μου στις αρχές του Σεπτέμβρη. Και στο δικό μου μυαλό, όμως, ο Άη Στράτης φάνταζε πολύ μακριά – ίσως λόγω της βαριάς ιστορίας με την οποία έχει συνδεθεί το νησί.
Ο Άη Στράτης, όπως και αρκετά άλλα νησιά του Αιγαίου, ορίστηκε ως τόπος εξορίας για χιλιάδες ανθρώπους κατά τις ταραγμένες δεκαετίες του ελληνικού διχασμού. Η ιστορία εκείνης της περιόδου αναβιώνει στο μνημείο με τα ονόματα των εξόριστων που παραδόθηκαν από τις ελληνικές αρχές στους ναζί, στο κενοτάφιο – αξίζει να ανεβείτε τα 175 σκαλιά – δίπλα από το εκκλησάκι του Αγίου Μηνά και, φυσικά, στο Μουσείο Δημοκρατίας. Στην άκρη του κόλπου του λιμανιού, ο βράχος του Λένιν «συνομιλεί» με αυτόν του Τρότσκι, στο βόρειο σημείο του οικισμού.
Παρά τις τακτικές προσπάθειες της χωροφυλακής, με συχνές μετακινήσεις από και προς άλλα νησιά της εξορίας, ο εξόριστος πληθυσμός κατόρθωσε να οργανωθεί με σκοπό τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσής του. Όσοι ασκούσαν τεχνικά επαγγέλματα πριν βρεθούν στην εξορία συνεργάστηκαν για να πραγματοποιήσουν μια σειρά έργων που βοήθησαν όχι μόνο την εξόριστη κοινότητα, αλλά και τους μόνιμους κατοίκους, όπως οι καθαρισμοί χειμάρρων, ώστε να αποφεύγονται οι πλημμύρες, ή η δημιουργία του πρώτου αμαξιτού δρόμου του νησιού, της λεγόμενης «Λεωφόρου των Μπολσεβίκων».
«Τα παιδιά των κατοίκων τρύπωναν κρυφά στις σκηνές, να δουν θέατρο. Βλέπετε, εδώ ήρθαν εξόριστοι ο Κατράκης, ο Ρίτσος, ο Λουντέμης», μου λέει μια κυρία, ενώ απολαμβάνουμε τη θάλασσα του Σεπτέμβρη.
Παρόλο που σε κάποιο άλλο νησί τα περισσότερα μαγαζιά εστίασης θα είχαν μείνει ανοιχτά μέχρι το τέλος του μήνα, εδώ η σεζόν φαίνεται να τελειώνει μαζί με τον Αύγουστο. Μια καφετέρια και μια ταβέρνα – της ίδιας οικογένειας – παραμένουν ανοιχτές για να δίνουν ραντεβού όσοι ξεχειμωνιάζουν. Έτσι κι εμείς πίναμε τον πρωινό καφέ συνοδεία μπουγάτσας και τρώγαμε νωρίς το βράδυ ψαράκια της ώρας και μαγειρευτά.
Προλάβαμε τις τελευταίες ημέρες το Βότσαλο, το μαγαζάκι με τα χειροποίητα κοσμήματα και διακοσμητικά – αναμνηστικά από το νησί, στον τοίχο του οποίου είναι γραμμένη μια φράση από το ποίημα του Γιάννη Ρίτσου «Γράμμα στον Ζολιό Κιουρί»: «…Σου γράφω από τον Άη Στράτη». Έτσι φαντάζομαι κι εγώ ότι θα ξεκινούσαν τα γράμματά τους οι εξόριστοι προς τους αγαπημένους τους.
Το νησί δεν έχει φούρνο ούτε φαρμακείο· το μίνι μάρκετ έχει από ψωμί μέχρι παυσίπονα και οι κάτοικοι, που δεν ξεπερνούν τους 200, έχουν μάθει να οργανώνουν τις αποθήκες τους. Έχει τύχει να μείνει το νησί χωρίς πλοίο για ενάμισι μήνα και όχι απαραίτητα λόγω καιρικών συνθηκών. Ακόμα και κάποιοι από τους μόνιμους κατοίκους όμως επιλέγουν να αφήσουν πίσω τους το νησί τους πιο δύσκολους μήνες του χειμώνα.
Δεκαοχτώ ναυτικά μίλια νότια της Λήμνου, στο ακριτικό αυτό νησί, η Έλλη Ξεμαντήλωτου άνοιξε πριν από τρία χρόνια το μαγαζί της, αποφασίζοντας να περνάει όλη τη θερινή σεζόν στον τόπο καταγωγής της. Στο Συκαλάκι φτιάχνει καθημερινά χειροποίητες πίτες, τάρτες, γλυκά και αλμυρά. Από το μυαλό της έχει περάσει η ιδέα να καταφέρει να μείνει περισσότερο καιρό στο νησί.
«Πώς να μείνει ένας νέος άνθρωπος εδώ χωρίς δουλειά; Και οι ψαράδες μεγαλώνουν και όσοι ασχολούνται με τα ζώα», θα μου πει η ίδια κυρία, με την οποία ανανεώνουμε καθημερινά το ραντεβού μας στην παραλία.
Μεγάλωσε εδώ και θυμάται τον φονικό σεισμό του 1968, που άφησε πίσω του 20 νεκρούς, αλλά και τις ιστορίες του ψαρά πατέρα της, τον οποίο βοηθούσαν οι εξόριστοι με τη βάρκα. Η συστηματική έλευση ανθρώπων στο νησί και η μακροχρόνια παραμονή τους σε αυτό, χωρίς να τους παρέχονται τα απαραίτητα για τη διαβίωσή τους, ώθησε τους εξόριστους να οργανωθούν σε ομάδες συμβίωσης και συνεργασίας, προκειμένου να επιβιώσουν.
Ήδη από την έλευσή τους στον Άγιο Ευστράτιο, οι εξόριστοι ενσωματώνονταν στον καταυλισμό, χωρίς να έχουν πρόσβαση στον οικισμό των ντόπιων, παρά μόνο στη «Μαράσλειο» σχολή, όπου έδιναν αναφορά στη χωροφυλακή. Μετά από διεκδικήσεις, τους επιτράπηκε η χρήση ερειπωμένων κτιρίων, τα οποία αξιοποίησαν ως αναρρωτήρια, αποθήκες, διδακτήρια ή καταλύματα.
Η ανάγκη στέγασης των εξόριστων, και ιδίως των ασθενών, γινόταν εντονότερη, καθώς τα απρόβλεπτα καιρικά φαινόμενα αποτελούσαν μόνιμο αγκάθι στην επιβίωσή τους. Πολλοί εξόριστοι έχασαν τη ζωή τους στο νησί λόγω ασθενειών και ασιτίας. Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης των πολιτικών εξορίστων αποτυπώνονται μέσα από τις μαρτυρίες του Κώστα Βάρναλη και του Γιώργου Φαρσακίδη.
Ανάλογη με τη δράση των τεχνιτών ήταν η δραστηριότητα των γιατρών, των ραφτών και των γεωργών και ψαράδων, σε βαθμό που η διαφορά στις συνθήκες διαβίωσης ήταν τεράστια, ιδίως από το 1951 έως το 1957. Παράλληλα, αναπτύχθηκε καλλιτεχνική δημιουργικότητα στο νησί, καθώς οι εξόριστοι οργάνωναν μουσικές και θεατρικές παραστάσεις για την κοινότητα.
Για να επισκεφτείς το νησί τους καλοκαιρινούς μήνες θα πρέπει να έχεις προνοήσει να κλείσεις από νωρίς διαμονή, καθώς δεν υπάρχουν πολλά καταλύματα. Δεν είναι απαραίτητο να έχεις μαζί σου μεταφορικό μέσο, μιας και τα μαγαζιά βρίσκονται σε απόσταση που καλύπτεται με τα πόδια και η παραλία του οικισμού είναι πολύ ωραία και το ηλιοβασίλεμα μαγευτικό.
Αν παρόλα αυτά έχεις όχημα, αξίζει να κολυμπήσεις στο Λιδαριό και να θαυμάσεις το δάσος των αιωνόβιων βελανιδιών που ξεκινάει από τη βόρεια πλευρά του νησιού, Αυλάκια, και καταλήγει ανατολικά στην παραλία Αλονίτσι. Πάνω από το σημερινό λιμάνι βρισκόταν η μεσαιωνική οχύρωση και ο ιστορικός παλιός οικισμός. Όταν ο ήλιος δύει όλα γύρω γίνονται χρυσαφί.
Αν επιλέξεις να ταξιδέψεις στο νησί εκτός της τουριστικής του σεζόν, να περιμένεις την απόλυτη γαλήνη. Όσο ο καιρός κρατάει ζεστός, η θάλασσα είναι φανταστική και η ηρεμία του τοπίου είναι πρωτόγνωρη.
Η ιστορία δεν μπορεί να ξεχαστεί από τον τόπο και δεν θα έπρεπε, άλλωστε. Είναι αυτή που μας μαθαίνει να αποφεύγουμε τα σκοτεινά μονοπάτια. «Μαζί μας, τελευταίοι, με το βαπόρι πρεζάκηδες, αλάνια, λαθρεμπόροι. Ξεπίτηδες, για να φανεί, πως ίσια λογιούνται η Λευτεριά και τα χασίσια», γράφει ο Κώστας Βάρναλης στο ποίημά του «Στην Εξορία».
Κι όμως, φεύγοντας από τον Άη Στράτη, δεν είναι μόνο η ιστορία που παίρνεις μαζί σου. Μπορεί το νησί να βρίσκεται μακριά στον χάρτη, αλλά η ιστορία του – και όσα αυτή εξακολουθεί να λέει για την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την ανάγκη του ανθρώπου να ριζώνει στον τόπο του – είναι πολύ πιο κοντά μας απ’ όσο νομίζουμε. Σου γράφω, λοιπόν, πάλι από τον Άη Στράτη.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.