Θέουτα και Φνιντέκ: Δύο κόσμοι, μια ιστορία αιώνων με φόντο το μεταναστευτικό
Απέχουν μεταξύ τους μόλις 1,6 χιλιόμετρα, αλλά το χάσμα είναι τεράστιο. Η προ ημερών μεταναστευτική κρίση στα σύνορά τους αποτελεί το τελευταίο κεφάλαιο της περίπλοκης ιστορίας τους.
- 5 ΑΥΓ 2026
Στα τέλη της περασμένης εβδομάδας, τα βλέμματα όλου του κόσμου στράφηκαν σε ένα πολύ μικρό κομμάτι γης στα σύνορα Ισπανίας και Μαρόκου και η λέξη Θέουτα μπήκε και πάλι στο λεξιλόγιό μας.
Περίπου 72.000 μετανάστες, παρασυρμένοι από αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που ισχυρίζονταν ψευδώς ότι τα σύνορα ήταν ανοιχτά, πατώντας πάνω σε μία απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου της Ισπανίας, εισήλθαν στο ισπανικό έδαφος και τουλάχιστον 75 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην προσπάθειά τους. Κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου, οι περισσότεροι από αυτούς, στερούμενοι τροφής και νερού, επέστρεψαν στο Μαρόκο ή απελάθηκαν από τις ισπανικές δυνάμεις ασφαλείας.
Η πρωτοφανής και μαζική εισροή μεταναστών από το Μαρόκο και την υποσαχάρια Αφρική στην Ισπανία ήταν το τελευταίο και αιματηρό κεφάλαιο μιας ιστορίας δύο πόλεων και δύο κόσμων, τόσο διαφορετικών μεταξύ τους, που κρατάει αιώνες: Του Φνιντέκ και της Θέουτα.
Η Θέουτα βρίσκεται κοντά στο βορειότερο άκρο του Μαρόκου και προεξέχει στη Μεσόγειο Θάλασσα. Πρόκειται για έδαφος της Ισπανίας, οι κάτοικοι του οποίου απολαμβάνουν τα οφέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε σύγκριση με το Φνιντέκ, που βρίσκεται ακριβώς νότια κατά μήκος της ακτής, είναι πλούσια. Το Φνιντέκ βρίσκεται στο Μαρόκο, όπου οι οικονομικές προοπτικές για πολλούς νέους είναι ζοφερές.
Η τελευταία κρίση κατέδειξε, με συνοπτικό τρόπο, την αιώνια πραγματικότητα που ταλανίζει τις κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο που προσπαθούν να ελέγξουν την παράνομη μετανάστευση: ότι οι οικονομικές ανισότητες θα ωθούν τους ανθρώπους που αγωνίζονται να περάσουν τα σύνορα, συχνά διακινδυνεύοντας τη ζωή τους, για να αναζητήσουν μια καλύτερη ζωή.
Η μαροκινή κυβέρνηση θεωρεί τη Θέουτα κατεχόμενο μαροκινό έδαφος και κατά καιρούς έχει επιβάλει περιορισμούς στα σύνορα προκειμένου να ασκήσει πίεση στην Ισπανία.
Η Θέουτα βρίσκεται υπό ισπανικό έλεγχο εδώ και εκατοντάδες χρόνια, συγκεκριμένα από το 1580, και οι 84.000 κάτοικοί της είναι Ισπανοί πολίτες, πολλοί από τους οποίους κατάγονται από την ηπειρωτική χώρα. Πολλοί άλλοι έχουν ρίζες στο Μαρόκο, διατηρούν επαφή με συγγενείς εκεί, μιλούν μαροκινά αραβικά και είναι μουσουλμάνοι.
Για πολλά χρόνια, οι Μαροκινοί που ζούσαν στην περιοχή μπορούσαν να εισέρχονται στη Θέουτα χωρίς βίζα και κάποιοι πήγαιναν εκεί για να παρακολουθήσουν τα καλοκαιρινά καρναβάλια που πραγματοποιούνται στην πόλη. Άλλοι, ασχολούνταν με ένα είδος επιτρεπόμενου λαθρεμπορίου, κατά το οποίο έφερναν μαζί τους από τη Θέουτα αφορολόγητα προϊόντα τα οποία μπορούσαν να μεταπωλούν. Επρόκειτο για μια συνθήκη, κατά την οποία ωφελούνταν οι επιχειρήσεις στη Θέουτα από τη μία, και από την άλλη έδινε ζωή στην οικονομία του Φνιντέκ και της γύρω περιοχής.
Κατά τη διάρκεια της πανδημίας όμως, το Μαρόκο έκλεισε τα σύνορα με τη Θέουτα και όταν αυτά άνοιξαν ξανά και η ζωή επέστρεψε στην κανονικότητά της, δεν επετράπη η επανέναρξη του εμπορίου, κάτι που έπληξε τις οικονομίες και των δύο πλευρών.
Αυτό επιδείνωσε το χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών, το οποίο ώθησε τους κατοίκους του Φνιντέκ και άλλων μαροκινών πόλεων να κατευθυνθούν προς τη Θέουτα.
«Για δεκαετίες, οι άνθρωποι έχτιζαν μια οικονομία γύρω από αυτό το εμπόριο, και τώρα αυτό εξαφανίστηκε», εξηγεί ο George Bajalia, καθηγητής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Wesleyan και ειδικός του θέματος των συνόρων. «Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, οι χιλιάδες που ζούσαν από αυτό το σύνορο, δεν έχουν βρει αντικαταστάτες για τις δουλειές τους».
Για να εισέλθουν στη Θέουτα πλέον, οι Μαροκινοί χρειάζονται βίζες, τις οποίες πολλοί δεν μπορούν να αποκτήσουν.
Πέντε ημέρες σχεδόν μετά την εισροή μεταναστών, η ζωή στη Θέουτα μοιάζει να επιστρέφει στην κανονικότητα, αλλά η ένταση παραμένει.
Στη γειτονιά Ελ Πρινσίπε, όπου η πλειοψηφία των κατοίκων είναι μουσουλμάνοι, νεαροί άνδρες που κουβαλάνε τα υπάρχοντά τους σε πλαστικές σακούλες φορώντας αταίριαστα σανδάλια, φαίνεται πως είναι νεοαφιχθέντες. Πολλοί από αυτούς πιθανότατα θα συνειδητοποιήσουν σύντομα ότι το να φτάσουν στη Θέουτα δεν σήμαινε ότι μπορούσαν να μείνουν εκεί για πάντα.
Η 17χρονη Khadija Saghero ήταν μία από τις μετανάστριες που διέσχισαν τα σύνορα την περασμένη εβδομάδα, μαζί με την αδελφή της, την 16χρονη Widad. Όπως είπε, αυτή ήταν η τέταρτη προσπάθειά της να φτάσει στην περιοχή.
«Απλά ήθελα να φύγω», είπε η 17χρονη που μόλις αποφοίτησε από το λύκειο.
«Είδαμε τη σκάλα προς την ευτυχία», συμπλήρωσε η αδελφή της. Μόλις έφτασαν στη Θέουτα, αγόρασαν καινούργια ρούχα και πήγαν στο κομμωτήριο, ελπίζοντας να περάσουν απαρατήρητες.
Ο πρόεδρος της περιοχής, Juan Jesús Vivas, εκτιμά πως 3.000 έως 5.000 μετανάστες που εισήλθαν την περασμένη εβδομάδα βρίσκονται ακόμα στην πόλη.
Ο Enrique Avila, συνταξιούχος καθηγητής Πολιτικών Επιστημών που υπηρέτησε στον ισπανικό στρατό για πάνω από τρεις δεκαετίες, μεταξύ άλλων στη Θέουτα και τη Μελίγια – ο έτερος ισπανικός θύλακας στα ανατολικά -, δήλωσε ότι η νοοτροπία της Θέουτα έχει διαμορφωθεί από τη μακρά ιστορία επιθέσεων που δέχτηκε από τους γείτονές της.
«Πρόκειται για μια πόλη γεμάτη συναισθήματα, διότι καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας της απειλούνταν και ένιωθε μόνη», είπε, απορρίπτοντας την ιδέα ότι η παρουσία της Ισπανίας στη Βόρεια Αφρική είναι αναχρονιστικό κατάλοιπο του παρελθόντος. Αν ήταν έτσι, λέει, η Βόρεια Ιρλανδία δεν θα αποτελούσε μέρος της Βρετανίας και η Αλάσκα θα ανήκε στον Καναδά. Επίσης, η Χαβάη είναι πολύ μακριά από τις ΗΠΑ.
Γιατί λοιπόν η Ισπανία έχει θύλακες στη Βόρεια Αφρική;
Οι θύλακες της Θέουτα και της Μελίγια, μαζί με τις Plazas de Soberanía, μιας ομάδας μικρών νησιών στα ανοικτά των ακτών του Μαρόκου, αποτελούν τα τελευταία απομεινάρια της ισπανικής αποικιακής αυτοκρατορίας.
Η Θέουτα πέρασε για πρώτη φορά υπό πορτογαλική κυριαρχία το 1415, πριν ενσωματωθεί στην Ισπανία το 1580, ενώ η Μελίγια κατακτήθηκε από έναν Ισπανό ευγενή το 1497. Η Θέουτα παρέμεινε υπό ισπανικό έλεγχο μετά την ανάκτηση της ανεξαρτησίας της Πορτογαλίας το 1640, έπειτα από έναν μακρύ πόλεμο.
«Η Ισπανία έφτασε στο μέγιστο της επέκτασής της στη Λατινική Αμερική και, με την απώλεια της Κούβας, της Κόστα Ρίκα και των Φιλιππίνων το 1898, μετέφερε την επιρροή της στην Αφρική, αν και οι περισσότερες ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις είχαν ήδη μοιράσει την ήπειρο μεταξύ τους», εξήγησε η Yolanda Aixelà Cabré, ανθρωπολόγος στο IMF-CSIC της Βαρκελώνης.
Μετά την αποαποικιοποίηση της Αφρικής τον περασμένο αιώνα, η Θέουτα και η Μελίγια παρέμειναν τα μόνα εδάφη υπό ευρωπαϊκή κατοχή στην αφρικανική ηπειρωτική χώρα. Αν και γεωγραφικά βρίσκονται στην Αφρική, οι θύλακες αυτοί θεωρούνται ισπανικό έδαφος και αποτελούν μέρος των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ.
«Για την Ισπανία, η διατήρηση αυτών των περιοχών είναι θεμελιώδης σε συμβολικό επίπεδο, διότι ενισχύουν το μεγαλείο της Ισπανίας, το αυτοκρατορικό της παρελθόν, το οποίο το κράτος εξακολουθεί να θεωρεί φορέα του πολιτισμού, σε αντίθεση με τη βαρβαρότητα, μια αντίληψη που συνοψίζεται τέλεια στον επαναλαμβανόμενο λόγο ότι ο Χριστόφορος Κολόμβος, εκπροσωπώντας τους Καθολικούς Μονάρχες, “ανακάλυψε” την Αμερική», πρόσθεσε η ίδια.
Γιατί οι θύλακες δεν περιήλθαν στο Μαρόκο κατά την ανεξαρτησία του
Ο Selim Balouati Lakhloufi είναι ιστορικός και ερευνητής που ειδικεύεται στην ιστορία της Βόρειας Αφρικής και της ορεινής περιοχής του Ριφ στο βόρειο Μαρόκο, η οποία εκτείνεται κατά μήκος της ακτής της Μεσογείου από την Ταγγέρη έως τα σύνορα με την Αλγερία. Ανέφερε ότι η Θέουτα και η Μελίγια συνεχίζουν να υφίστανται ως ξεχωριστά εδάφη, καθώς η προέλευσή τους «προηγείται του σύγχρονου Μαρόκου».
«Πρόκειται για θύλακες που βρίσκονται υπό κατοχή εδώ και αιώνες», δήλωσε στο Al Jazeera.
Ωστόσο, από την ανεξαρτησία του από τη Γαλλία το 1956 – την οποία η Ισπανία αναγνώρισε, διατηρώντας παράλληλα τους θύλακές της – το Μαρόκο υποστηρίζει σταθερά ότι τα εδάφη της Θέουτα και της Μελίγια, τα οποία αποκαλεί «Σεμπτά (Sebtah) και Μελίλα (Melilah)», καθώς και οι Plazas de Soberanía, αποτελούν μέρος της επικράτειάς του και απαιτεί την επιστροφή τους.
Ειδικοί αναλυτές αναφέρουν πως οι εδαφικές διεκδικήσεις του Μαρόκου επί της Θέουτα και της Μελίγια έχουν συχνά αποτελέσει το επίκεντρο των περίπλοκων σχέσεων μεταξύ Ισπανίας και Μαρόκου, υπογραμμίζοντας πως ίσως το ζήτημα να μην είχε τις ίδιες αρνητικές επιπτώσεις στις διμερείς σχέσεις αν οι ηγέτες του Μαρόκου είχαν επιδείξει μεγαλύτερη αποφασιστικότητα στις αρχές της δεκαετίας του 1960, κατά την κορύφωση της περιόδου της αποαποικιοποίησης, ώστε να θέσουν το θέμα ενώπιον των Ηνωμένων Εθνών και να επιδιώξουν την αναγνώριση αυτών των δύο πόλεων ως αποικιακών εδαφών που έπρεπε να απελευθερωθούν από κάθε ξένη παρουσία.
Όπως αναφέρουν, δύο σημαντικοί παράγοντες οδήγησαν τις μαροκινές αρχές να μην ακολουθήσουν αυτή την πορεία στις προσπάθειές τους για την αποκατάσταση της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας.
Ο πρώτος ήταν η τεράστια έκταση των εδαφικών διαφορών μεταξύ της Ισπανίας και του Μαρόκου. Δεδομένης της δυσκολίας που αντιμετώπιζε το Μαρόκο να αμφισβητήσει ταυτόχρονα τον ισπανικό έλεγχο επί πολλών εδαφών, η μαροκινή κυβέρνηση αποφάσισε να προχωρήσει σταδιακά στις προσπάθειές της για την ανάκτηση των τμημάτων του μαροκινού εδάφους που παρέμεναν υπό ισπανική κυριαρχία.
Ο δεύτερος παράγοντας που οδήγησε την ηγεσία του Μαρόκου να αναβάλει την αντιμετώπιση του ζητήματος της Θέουτα και της Μελίγια ήταν η προθυμία που επέδειξαν οι ισπανικές αρχές να επιλύσουν σταδιακά τις εδαφικές τους διαφορές με το Μαρόκο. Τελικά, αυτή η στρατηγική αποδείχθηκε ιδιαίτερα επωφελής για τη διαφύλαξη των συμφερόντων της Ισπανίας στις δύο πόλεις.
Θα παραχωρήσει ποτέ η Ισπανία αυτούς τους θύλακες;
Οι απόψεις διίστανται. Τον Μάρτιο του 2022, ο Ισπανός πρωθυπουργός Pedro Sánchez απέστειλε επιστολή στον βασιλιά του Μαρόκου, επιβεβαιώνοντας την ισπανική υποστήριξη στην κυριαρχία του Μαρόκου επί της Δυτικής Σαχάρας, την οποία η Ισπανία παραιτήθηκε από τον έλεγχο το 1975. Ο Sánchez χαρακτήρισε την πρωτοβουλία αυτή ως «τη σοβαρότερη, ρεαλιστικότερη και πιο αξιόπιστη» για την επίλυση της δεκαετούς διαμάχης σχετικά με το τεράστιο αφρικανικό έδαφος και κήρυξε «ένα νέο στάδιο» στις τεταμένες σχέσεις της Ισπανίας με το Μαρόκο.
Η Cabré δήλωσε, ότι μετά τη μαζική εισροή μεταναστών στη Θέουτα την περασμένη εβδομάδα, η Ισπανία θα μπορούσε τελικά να παραχωρήσει την κυριαρχία της στο Μαρόκο.
«Απλά και μόνο η ύπαρξη των εδαφών αυτών αποτελεί μια ιστορική παραφωνία που δεν μπορεί να σταθεί, ειδικά σε μία εποχή που προωθείται σε όλα τα επίπεδα η αποαποικιοποίηση των ευρωπαϊκών κρατών, όπως η επιστροφή από τις ευρωπαϊκές χώρες αντικειμένων που είχαν κλαπεί κατά τη διάρκεια της αποικιοκρατίας και η αναγνώριση των δικαιωμάτων στους ανθρώπους των πρώην αποικιών τους», τονίζει.
Ωστόσο, ο Lakhloufi δεν αναμένει ριζική αλλαγή στην πολιτική της Ισπανίας όσον αφορά τους θύλακες.
«Αυτό που ενδέχεται να αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο η Ισπανία διαχειρίζεται τις σχέσεις της με το Μαρόκο, ιδίως όσον αφορά τη διαχείριση των συνόρων, τη μετανάστευση και τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας. Ωστόσο, οι όποιες προσαρμογές δεν πρέπει να συγχέονται με κάποια αλλαγή στη μακροχρόνια θέση της Ισπανίας όσον αφορά την κυριαρχία των εδαφών. Συνήθως είναι το Μαρόκο που ασκεί πίεση στα σύνορα και όχι η Ισπανία», δήλωσε ο ίδιος.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.