Μπροστά στην Αφροδίτη του Jeff Koons θα νιώσεις ξανά παιδί
Πήγαμε στην πολυαναμενόμενη έκθεση του διάσημου Αμερικανού στην Αθήνα: η σύγχρονη Αφροδίτη του Koons αντιπαραβάλλεται με τις παλαιολιθικές «Αφροδίτες», σε ένα αποκαλυπτικό ταξίδι για το κοινό λεξιλόγιο που συνδέει σιωπηλά την ανθρωπότητα.
- 20 ΜΑΡ 2026
Άκουσες ότι προσγειώθηκε ένα από τα περίφημα «μπαλονένια» έργα του Jeff Koons στην Αθήνα και τυχαίνει μήπως να αμφιταλλαντεύεσαι ανάμεσα στο FOMO και την ανασφάλεια μην καταλήξεις να το κοιτάς όλο απορία; Μήπως και δεν φανείς «αρκετός» για να αναγνώσεις τους συμβολισμούς στην τέχνη του Αμερικανού που τον ανέδειξαν σε σύμβολο του 21ου αιώνα και τον έκαναν να κολυμπάει στο χρήμα, κατέχοντας το Ρεκόρ Γκίνες για την πιο υψηλή τιμή που έχει φτάσει έργο εν ζωή καλλιτέχνη σε δημοπρασία (91,1 εκατ. δολ.);
Δεν παίζει άγχος, διότι η τεράστια Αφροδίτη του Koons στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης κερδίζει μεμιάς τα μάτια και τις εντυπώσεις του επισκέπτη, όπως ακριβώς ένα φανταχτερό παιχνίδι που μας περίμενε κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο όταν ήμασταν παιδιά.
Στεκόμαστε μέσα στο Μέγαρο Σταθάτου, στο σαλόνι του υπέροχου νεοκλασικού κτιρίου, όπου δεσπόζει η «φουσκωτή» πορτοκαλί κυρία. Δείχνει ανάλαφρη, σαν μπαλόνι, αλλά στην πραγματικότητα ζυγίζει 1.055 ολόκληρα κιλά, όπως μαθαίνουμε. Ξεπερνά τα δυόμιση μέτρα σε ύψος και είναι κατασκευασμένη από υψηλής ανακλαστικότητας ανοξείδωτο χάλυβα, καθρεπτίζοντας πάνω στις γυαλιστερές καμπύλες της τον επισκέπτη που την πλησιάζει.
Αλλού φαίνεσαι λιγνός, αλλού κοντόχοντρος, όπως ανακαλύπτεις κοιτώντας περιμετρικά τα τροφαντά μέρη που συναποτελούν το σώμα της – τους γλουτούς, το στήθος, την οπή ανάμεσα στα πόδια. «Έχει ένα παιχνίδισμα, όπως οι παραμορφωτικοί καθρέφτες στα λούνα παρκ», παρατηρεί κατά τη διάρκεια της ξενάγησης ο Δρ. Παναγιώτης Ιωσήφ, επιστημονικός διευθυντής στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και συνεπιμελητής στην τρέχουσα έκθεση μαζί με τον Δρ. Ιωάννη Φάππα. Όπως θυμίζει ο ίδιος, παραπέμποντας στις δηλώσεις του Koons, o στόχος είναι να αποτυπώσει το αίσθημα της πηγαίας έκπληξης, να προκαλέσει μια «άνευ όρων χαράς» όπως ίσχυε μέσα μας όσο ήμασταν παιδιά.
Αλλά, δεν είναι μόνο αυτό.
Το εντυπωσιακό γλυπτό υπό τον τίτλο Balloon Venus Lespugue, δανεισμένο από τη Συλλογή Homem Sonnabend, έδωσε το έναυσμα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης για ένα τεράστιο άλμα στον χρόνο, ως τις απαρχές της ανθρώπινης αναπαράστασης από τους προγόνους μας στα έγκατα των σπηλαίων: σε ακόμη έναν διάλογο μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, η νέα έκθεση του Μουσείου αντιπαραβάλλει τη σύγχρονη Αφροδίτη του Koons με τις παλαιολιθικές «Αφροδίτες» (πάντοτε μέσα σε εισαγωγικά, καθώς ο όρος είναι μεταγενέστερος και σχηματικός), τις οποίες σκάλιζαν οι άνθρωποι 15.000-40.000 χρόνια πριν, σε ολόκληρη την Ευρασία.
Το ότι διατρέχουν οι ίδιοι κώδικες την ανθρωπότητα σε βάθος χιλιετιών είναι η ουσία της έκθεσης.
Από τον Jeff Koons στις παλαιολιθικές «Αφροδίτες»
Στον αντίποδα της αστραφτερής κυρίας του Jeff Koons και το ολοφώτεινο σαλόνι του Μεγάρου, πίσω από μια βαριά κουρτίνα, αποκαλύπτεται το δεύτερο μέρος της έκθεσης του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης: μέσα στο απόλυτο σκοτάδι και τη σιωπή, αναδύονται υποβλητικά, σαν να αιωρούνται, μικρά γυναικεία ειδώλια από ελεφαντόδοντο, ασβεστόλιθο και πηλό, τα οποία προέρχονται από την Παλαιολιθική περίοδο. Τα αντικείμενα αυτά, που ξέρουμε σήμερα ως παλαιολιθικές «Αφροδίτες», συγκαταλέγονται στα αρχαιότερα έργα γλυπτικής της ανθρωπότητας.
«Προσπαθούμε να κάνουμε μια έντονη σκηνογραφία της ίδιας την εμβύθισης, της καταβύθισης του επισκέπτη στις απαρχές της ανθρωπότητας», όπως ανέφερε ο Δρ. Παναγιώτης Ιωσήφ, «μπαίνουμε βαθιά στη γη, μέσα στο σπήλαιο». Άλλωστε, τα περισσότερα από αυτά τα ειδώλια ανακαλύφθηκαν μέσα σε σπήλαια.
Είναι η πρώτη φορά που συγκεντρώνονται (και μελετώνται στην επιστημονική πλαισίωση του καταλόγου της έκθεσης) δέκα μικροσκοπικές «Αφροδίτες», μέσα από πιστοποιημένα αντίγραφα των αμετακίνητων πρωτοτύπων που φυλάσσονται σε μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία. Δεν έχουμε καμία βεβαιότητα για τον ρόλο που επιτελούσαν – είναι μικροσκοπικές (τόσο που χωράνε στην παλάμη ενός χεριού) και όλες διαθέτουν έντονα διογκωμένες καμπύλες. Γιατί άραγε; Θα μπορούσαν να είναι φυλαχτά; Να αναπαριστούν θεότητες; Να είναι απλώς παιχνίδια; Σύμβολα γονιμότητας; Μήπως οι έντονες καμπύλες μαρτυρούν ότι σμιλεύτηκαν από γυναίκες οι οποίες απέδιδαν το σώμα τους όπως το έβλεπαν κοιτώντας το προς τα κάτω, σε μια εποχή χωρίς καθρέφτες; Ενσαρκώνουν μήπως την ελπίδα για ευμάρεια, μια εποχή που το ανθρώπινο είδος δεν ήταν κυρίαρχο και απειλούταν από παντού;
Πιθανό το τελευταίο, αλλά όλα αυτά είναι εικασίες διατυπωμένες από μελετητές που είναι αδύνατον να επιβεβαιωθούν.
«Αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι αποτελούν αποτέλεσμα πολλών γενεών και μιας διαμορφωμένης κοινωνικής δομής», όπως παρατηρεί ο Δρ. Παναγιώτης Ιωσήφ. «Ενσωματώνουν γνώση η οποία έχει μεταφερθεί από γενιά σε γενιά». Δεν είναι εύκολο να αποδώσεις μια μορφή με λεπτομέρεια σε τόσο σκληρά υλικά. Για το σμίλεμα σε ελεφαντόδοντο, για παράδειγμα, χρειάζεται να ψεκάζεις με νερό κατά τη διάρκεια της εργασίας. Από αυτό το σπάνιο υλικό είναι φτιαγμένη η «Αφροδίτη» του Lespugue που «μιμείται» ο Jeff Koons («με εντυπωσίασε η μοντερνιστική ποιότητά του, θύμισε Giacometti») και βλέπουμε στο τέλος του σκηνογραφημένου σπηλαίου, να περιστρέφεται επάνω σε μηχανισμό.
Παρατήρησε: από την πίσω όψη, τα πόδια έχουν ραβδώσεις που φαίνονται σαν μαλλιά και η προοπτική αναστρέφεται.
Αλλά το πιο εντυπωσιακό δεν είναι η δεξιοτεχνία ή το περίοπτο που χρησιμοποιούν από τότε οι άνθρωποι, με τα ελάχιστα μέσα που διαθέτουν. Είναι ότι αυτή η παράδοση (των «Αφροδιτών») εκτείνεται σε ασύλληπτα μεγάλο γεωγραφικό (εκτός από χρονικό) εύρος. Ανάλογα γυναικεία ειδώλια έχουν βρεθεί μυστηριωδώς σε όλη την Ευρασία, από τα Πυρήναια μέχρι τα βάθη της Μογγολίας, σε μια εποχή που η μετακίνηση των ανθρώπων είναι εξαιρετικά περιορισμένη και επικίνδυνη. Τι σημαίνει αυτό; «Ότι διαφορετικές και εξαιρετικά απομακρυσμένες κοινότητες μοιράζονται έναν κοινό πολιτισμικό-πολιτιστικό ορίζοντα, ένα κοινό λεξιλόγιο το οποίο μπορούν να κατανοήσουν».
Και ότι το ίδιο λεξιλόγιο κατανοούμε πλήρως μέχρι σήμερα, είτε βλέπουμε τις παλαιολιθικές «Αφροδίτες» είτε εκείνη του Jeff Koons.
«Το νόημα του έργου βρίσκεται μέσα σας»
Από μια άποψη, με αυτήν ακριβώς την αόρατη χορδή που συνδέει σιωπηλά την ανθρωπότητα παίζει και η τέχνη του Koons.
«Δεν είναι τα σπουδαία αντικείμενα που υπάρχουν στην έκθεση, ούτε το έργο μου, είναι όσα μοιραζόμαστε όλοι μας μέσα στην αίθουσα, όλα όσα μας ενώνουν και συνδέονται με τη βιολογική μας μνήμη», όπως σχολίασε ο ίδιος κατά τη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου. «Το ότι μοιραζόμαστε κοινές πληροφορίες για το πώς να εκφράσουμε τα συναισθήματά μας, για το τι σημαίνει άνθρωπος, τι σημαίνει να συσχετίζεσαι με τους υπόλοιπους». Επάνω στους γυαλιστερούς όγκους της δικής του Αφροδίτης αντανακλώνται απερίσπαστα όλες αυτές οι σκέψεις που παράγει αυτόματα ο ανθρώπινος νους, όπως η αυτόματη συμπλήρωση στο τσατ.
Όλες οι σκέψεις, άλλωστε, αποτελούν αποτέλεσμα αντανακλάσεων.
Τα «μπαλονένια» έργα από ανακλαστικό χάλυβα που ξεκίνησε o Koons τη δεκαετία του ’80 (άλλα εξελίχθηκαν σε trademark της τέχνης του στα 90s και τα 00s), έχουν ειδωθεί με πάμπολλους τρόπους, τόσο που είναι αδύνατο να γραφτεί κάτι καινούργιο: σαν έμμεσο σχόλιο στον ύστερο καπιταλισμό και τη φαντασμαγορία του θεάματος, σαν συλλογικά πορτρέτα ματαιοδοξίας, σαν ύμνος στην παιδικότητα και το παιχνίδι, σαν ψυχαναλυτικά ή φιλοσοφικά εργαλεία. Ο ίδιος ανέφερε ότι χρησιμοποιεί τις ανακλαστικές επιφάνειες συμβολικά ως μεμβράνες ανάμεσα στον έξω και τον έσω κόσμο, θυμίζοντας ότι «πρέπει να κοιτάξουμε βαθιά προς τα μέσα και να αποδεχθούμε πρώτα τον εαυτό μας, για να αποδεχθούμε τους άλλους».
Τραβηγμένα και κάπως φουσκωμένα όλα αυτά; Όπως και να έχει, ο Koons επιμένει ότι ο θεατής ολοκληρώνει το έργο του. «Το νόημά του βρίσκεται μέσα σας». Επομένως, κάθε ανατανάκλαση ευπρόσδεκτη.
ΙΝΦΟ
Jeff Koons: «Αφροδίτη» του Lespugue
20 Μαρτίου – 31 Αυγούστου
Μέγαρο Σταθάτου – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Γενική είσοδος: 10€, Μειωμένο: 7€
Περισσότερες πληροφορίες εδώ.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.