Δανάη Στράτου: «Η Σελήνη βρίσκεται τόσο μακριά, κι όμως επιδρά σε όσα συμβαίνουν εδώ κάτω»
Μιλήσαμε με την καταξιωμένη land artist για το υπερβατικό σύμπαν που έφερε στο annexM: μια διαδρομή από τα λεία βότσαλα στους κοσμικούς κύκλους, για τις αόρατες διεργασίες που διαμορφώνουν το τοπίο γύρω μας, αλλά και μέσα μας.
- 11 ΟΚΤ 2026
Ίσως περισσότερο από κάθε άλλη περίπτωση, οι εκθέσεις της Δανάης Στράτου αποκτούν νόημα όσο τις περπατάς.
Διερευνώντας εδώ και δεκαετίες τα μεγαλύτερα συστήματα του φυσικού κόσμου, τα τοπία, τα νερά, τα σύνορα, τον χρόνο, τους κοσμικούς κύκλους, η καταξιωμένη land art εικαστικός (Βραβείο Τέχνης 2025 του Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη, βραβείο επιτροπής στη Μπιενάλε Σερβέιρα της Πορτογαλίας το 2015), ξεχωρίζει για την ικανότητά της να διαμορφώνει χωρικές, αισθητηριακές εμπειρίες που εμπλέκουν το σώμα του επισκέπτη, πριν ακόμη ενεργοποιηθεί η συνειδητή αντίληψη και η λογική.
Στη νέα παραγωγή με την οποία επιστρέφει στο προσκήνιο, η Δανάη Στράτου δίνει έμφαση στη σιωπηλή επίδραση της Σελήνης.
Σχεδιασμένη ειδικά για την Υπηρεσιακή Αυλή του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (επιμέλεια: Άλια Τσαγκάρη), η έκθεση μεταφέρει στον εκθεσιακό χώρο τις αόρατες διεργασίες που διαμορφώνουν το φυσικό τοπίο στο πέρασμα του χρόνου: από τους ήχους της θάλασσας στην παλιρροϊκή κίνηση που προκαλεί η βαρυτική έλξη της Σελήνης, μέχρι τα λειασμένα βότσαλα, το ακατέργαστο αλάτι και το ίδιο το χώμα που ανεβοκατεβαίνει ρυθμικά σαν να ανασαίνει, σε μια εντυπωσιακή εγκατάσταση που εκτείνεται σε δεκάδες τετραγωνικά μέτρα. Η μορφή της Σελήνης στέκει στο επίκεντρο της έκθεσης, με τις διαρκώς μεταβαλλόμενες φάσεις να υπενθυμίζουν τους επαναλαμβανόμενους κύκλους που ορίζουν τα πάντα γύρω μας. Και μέσα μας.
Πρόκειται για το τελευταίο εκθεσιακό εγχείρημα που είχε προτείνει και υποστηρίξει η Άννα Καφέτση ως Διευθύντρια του annexM, και αφιερώνεται στη μνήμη της.
Όλα ξεκίνησαν πριν τέσσερα χρόνια, όταν επισκέφθηκε μια απόκρημνη παραλία στην Ιθάκη. Από τα κατάλευκα, λειασμένα βότσαλα που βρέθηκε να περιεργάζεται, σκέφτηκε τις οωειδείς γλυπτικές μορφές αλλά και ένα ποίημα της μητέρας της Ελένης Πόταγα, το «Βότσαλο θαυμαστό». Σκέφτηκε πιο μετά το πέρασμα του χρόνου που αποτυπώνεται πάνω στα βότσαλα, τη βαρύτητα, τη ροή του νερού και κυρίως τον σεληνιακό κύκλο που ρυθμίζει σιωπηλά όλα τα παραπάνω.
Και έτσι, από το γήινο κατευθύνθηκε προς το κοσμικό και από τις Αφάλες (όπως ονομάζεται η συγκεκριμένη παραλία) στον προσωπικό της «ομφαλό», τη βαθύτερη σύνδεση με τη μητέρα της.
Θα ήθελα να ξεκινήσουμε με κάτι πιο προσωπικό. Η έκθεση αυτή είναι αφιερωμένη στη μνήμη της Άννας Καφέτση, με την οποία έχετε μοιραστεί μια μακρά πορεία συνεργασιών, από την Μπιενάλε Βενετίας του 1999 μέχρι τις πρώτες εκθέσεις στο «νεογέννητο» ΕΜΣΤ και τώρα στο AnnexM. Τι είναι αυτό που κρατάτε από τη ματιά της Καφέτση; Από τον τρόπο που προσέγγιζε μια νέα ιδέα ή γενικότερα έναν καλλιτέχνη;
Από την Άννα κρατάω πρώτα απ’ όλα το πάθος της για την τέχνη και την ικανότητά της να διακρίνει πολύ νωρίς κάτι στη δουλειά ενός καλλιτέχνη και να το παρακολουθεί σε βάθος χρόνου. Με εμπιστεύτηκε το 1999, όταν ήμουν ακόμη πολύ νέα καλλιτέχνις, διότι ήθελε η ελληνική συμμετοχή στην τελευταία Μπιενάλε της Βενετίας της χιλιετίας να περιλαμβάνει και νέες γυναίκες καλλιτέχνιδες. Στη συνέχεια, επέστρεψε στη δουλειά μου ανά στιγμές, για σχεδόν τρεις δεκαετίες. Δεν την ενδιέφερε απλώς αν ένα συγκεκριμένο έργο ταίριαζε σε μια έκθεση, αλλά η ίδια η προσέγγιση και μεθοδολογία του καλλιτέχνη· επιδίωκε να καταλάβει προς τα πού πηγαίνει η δουλειά του και τι αλλάζει μέσα στα χρόνια.
Και όταν πίστευε σε κάτι, είχε βεβαίως το θάρρος να το υποστηρίξει.
Με τα χρόνια, η σχέση μας ξεπέρασε την επαγγελματική συνεργασία. Έγινε μια σχέση αγάπης και πραγματικού νοιαξίματος, σχεδόν οικογενειακή. Γι’ αυτό και οι Αφάλες έχουν για μένα μια ιδιαίτερη φόρτιση. Η Άννα ήταν εκείνη που πρότεινε την έκθεση για το annexM και άνοιξε αυτό το τελευταίο κεφάλαιο της συνεργασίας μας, χωρίς τελικά να προλάβει να το δει ολοκληρωμένο.
Όπως έχετε περιγράψει σε κείμενο που δημοσιεύσατε με την ανακοίνωση της έκθεσης, το σημείο εκκίνησης για τη νέα ενότητα δουλειάς δόθηκε τη στιγμή που αγγίξατε τα λευκά, απόλυτα στρογγυλεμένα βότσαλα σε μια παραλία της Ιθάκης. Το «μαγικό κλειδί». Αλήθεια, έχετε σκεφτεί τι είναι αυτό που διαχωρίζει ένα κοινό, καθημερινό βίωμα από εκείνο που μπορεί να μετασχηματιστεί σε τέχνη; Ποια ήταν τα πρώτα «σημάδια» που εμφανίστηκαν στην προκειμένη, με τις κροκάλες;
Δεν ξέρω αν μπορώ να ορίσω ακριβώς τη στιγμή που ένα καθημερινό βίωμα αρχίζει να γίνεται έργο. Νομίζω ότι συμβαίνει όταν κάτι επιμένει μέσα σου και αρχίζει να συνδέεται με πράγματα που σε απασχολούν ήδη, ακόμη κι αν εκείνη τη στιγμή δεν καταλαβαίνεις πλήρως γιατί.
Στην παραλία Αφάλες, εν προκειμένω, η πρώτη αντίδραση ήταν εντελώς σωματική. Άρχισα να πιάνω και να μαζεύω αυτά τα κατάλευκα, λειασμένα βότσαλα σχεδόν ενστικτωδώς, όπως έκανα μικρή με τη μητέρα μου. Πολύ γρήγορα ήρθε στη μνήμη μου και το ποίημά της «Βότσαλο θαυμαστό». Αυτό ήταν ίσως το πρώτο σημάδι ότι υπήρχε εκεί κάτι περισσότερο για μένα.
Μετά άρχισαν να ανοίγουν και άλλα ερωτήματα. Σκεφτόμουν τον τεράστιο χρόνο που χρειάζεται μια πέτρα για να αποκτήσει αυτή τη μορφή, το νερό, τα ρεύματα, τις συνεχείς συγκρούσεις, τη Σελήνη και τη βαρύτητα. Ένιωσα ότι η φύση είχε ήδη κάνει ένα είδος γλυπτικής.
Ταυτόχρονα, η ωοειδής μορφή των βότσαλων άρχισε να μου θυμίζει τις γλυπτικές φόρμες της μητέρας μου. Κάπου εκεί κατάλαβα ότι αυτό το πολύ μικρό φυσικό εύρημα είχε αρχίσει να συνδέει τον φυσικό χρόνο με μια πολύ προσωπική μνήμη και ξεκίνησε μέσα μου ένας διάλογος μαζί της μέσω του έργου.
Έτσι, αισθάνθηκα ότι μπορούσε να με οδηγήσει κάπου που δεν είχα ακόμη προβλέψει.
Κεντρικό ρόλο στο αφήγημα της έκθεσης έχει η Σελήνη, όχι ως ένα απρόσιτο ουράνιο σώμα, αλλά ως μια καθοριστική δύναμη που επιδρά στον κόσμο γύρω μας ή και μέσα μας. Τι έρχεται να συμπληρώσει αυτή η νέα ενότητα στη διαχρονική καλλιτεχνική σας έρευνα πάνω στη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον;
Η Σελήνη με ενδιέφερε ακριβώς επειδή βρίσκεται τόσο μακριά και παρ’ όλα αυτά η επίδρασή της φτάνει μέχρι εδώ, στο νερό και στους ρυθμούς της Γης.
Στη δουλειά μου με απασχολούν εδώ και πολλά χρόνια οι φυσικές δυνάμεις και οι διαδικασίες που υπάρχουν ανεξάρτητα από εμάς, αλλά καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε. Στις Αφάλες αυτή η σκέψη αποκτά μια άλλη κλίμακα, γιατί για να καταλάβεις το μικρό βότσαλο οδηγείσαι τελικά προς κάτι κοσμικό.
Αυτό που προστίθεται ίσως με το συγκεκριμένο σώμα έργων είναι μια παραπάνω έμφαση στην έννοια του βαθέος χρόνου και της περιοδικότητας: η Σελήνη κινείται, τα νερά κινούνται, η πέτρα μεταμορφώνεται μέσα από αμέτρητες επαναλήψεις, και εμείς βρισκόμαστε μέσα σε αυτό για ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Με ενδιαφέρει αυτή η αλλαγή κλίμακας, γιατί μας αναγκάζει να δούμε τη σχέση μας με τη φύση λίγο διαφορετικά. Δεν είμαστε έξω από αυτές τις διαδικασίες, ούτε τις ελέγχουμε πλήρως. Είμαστε μέρος τους.
Είναι κάτι που ανακαλύψατε κατά τη διάρκεια της έρευνας σε σχέση με τη Σελήνη και σας εξέπληξε προσωπικά; Κάτι που ίσως άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο την κοιτάζετε;
Δεν θα έλεγα ότι υπήρξε ένα συγκεκριμένο επιστημονικό στοιχείο που ξαφνικά με εξέπληξε και άλλαξε τα πάντα. Αυτό που άλλαξε περισσότερο ήταν ο τρόπος που άρχισα να τη σκέφτομαι.
Συνήθως κοιτάζουμε τη Σελήνη ως κάτι μακρινό, σχεδόν σαν μια εικόνα στον ουρανό. Όσο όμως δούλευα πάνω στην έκθεση, με απασχολούσε όλο και περισσότερο ως μια πραγματική δύναμη, που συνδέεται με την κίνηση των νερών και με έναν ρυθμό που επαναλαμβάνεται συνεχώς. Η συνειδητοποίηση πως ακόμη και ο τρόπος που έχουμε οργανώσει τον χρόνο μας καθορίζεται από φυσικούς κύκλους, με απασχόλησε ιδιαίτερα – οι επτά ημέρες της εβδομάδας, οι τέσσερις εβδομάδες του μήνα και ούτω καθεξής. Με έκαναν να σκέφτομαι πόσο βαθιά έχουν περάσει αυτοί οι κύκλοι στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο.
Το ότι φωτογραφίζω τη Σελήνη τα τελευταία τρία χρόνια με έβαλε ακόμη περισσότερο, βιωματικά, στον ρυθμό της. Νομίζω ότι από τότε τη βλέπω λιγότερο σαν ένα απομονωμένο ουράνιο σώμα και περισσότερο σε σχέση με όσα συμβαίνουν εδώ κάτω. Μου αρέσει αυτή η αντίφαση, κάτι τόσο μακρινό να έχει μια τόσο πραγματική επίδραση στον κόσμο που αγγίζουμε καθημερινά.
Αποτελείτε μια από τις πλέον αναγνωρισμένες land art εικαστικούς της χώρας, με παρουσιάσεις σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα, μέχρι την Αυστραλία, την Αίγυπτο, την Κίνα. Αισθάνεστε ότι ειδικά στη Δύση έχουμε μια παραπάνω δυσανεξία να δεχθούμε ότι υπάρχουν δυνάμεις και φαινόμενα που δεν μπορούμε ούτε να ελέγξουμε ούτε να εξηγήσουμε πλήρως; Ακόμη και στην εποχή της κλιματικής αλλαγής που αποδεικνύεται περίτρανα το αντίθετο;
Νομίζω ότι στον δυτικό κόσμο έχουμε αναπτύξει πολύ έντονα την ανάγκη να κατανοούμε, να οργανώνουμε και τελικά να ελέγχουμε το περιβάλλον μας. Αυτό μας έχει δώσει τεράστιες δυνατότητες, αλλά μπορεί να δημιουργήσει και την ψευδαίσθηση ότι βρισκόμαστε κάπως έξω από τη φύση και ότι μπορούμε να διαχειριστούμε τα πάντα. Η εμπειρία μου σε πολύ διαφορετικά τοπία και πολιτισμικά περιβάλλοντα με έκανε πολλές φορές να αισθανθώ ακριβώς το αντίθετο.
Η έρημος ήταν ίσως η πρώτη πολύ δυνατή εμπειρία αυτού του είδους για μένα. Εκεί το ανθρώπινο μέτρο αλλάζει εντελώς. Το ίδιο συμβαίνει μπροστά σε έναν μεγάλο ποταμό ή σε ένα τοπίο όπου αντιλαμβάνεσαι ότι υπήρχε πολύ πριν από εμάς και θα συνεχίσει μετά από εμάς. Και σήμερα η κλιματική κρίση μάς υπενθυμίζει με έναν πολύ βίαιο τρόπο ότι δεν μπορούμε να θεωρούμε τη φύση ένα σύστημα που απλώς προσαρμόζεται στις ανάγκες μας. Για μένα αυτή η επίγνωση δεν οδηγεί σε μια παθητική αποδοχή. Μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε τη θέση μας και κυρίως την ευθύνη μας απέναντι σε αυτό που δεν μπορούμε να ελέγξουμε.
Ταυτόχρονα, από τις Αφάλες της Ιθάκης, τα βότσαλα και τη σχέση του ανθρώπου με τις δυνάμεις της φύσης, η έκθεση στο Μέγαρο φτάνει στον Ομφαλό και σε έναν πολύ προσωπικό διάλογο με τη μητέρα σας, τη γλύπτρια Ελένη Πόταγα. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η επιστροφή;
Είναι μια επιστροφή σε κάτι που υπήρχε μέσα μου πολύ πριν μπορέσω να το δω συνειδητά. Μεγάλωσα ανάμεσα στα γλυπτά της μητέρας μου, οπότε αυτές οι ωοειδείς, λευκές φόρμες ήταν μέρος του περιβάλλοντός μου από παιδί. Όταν άρχισα να μαζεύω τα βότσαλα στις Αφάλες, η σύνδεση δεν έγινε αμέσως με λογικό τρόπο. Ήρθε σταδιακά, πρώτα μέσα από την αφή και τη μορφή και μετά πολύ πιο έντονα όταν ξαναδιάβασα το «Βότσαλο Θαυμαστό».
Αυτό ήταν σημαντικό για μένα, γιατί μέσα στην ποίησή της ανακάλυψα μια πλευρά της μητέρας μου που δεν είχα αντιληφθεί με τον ίδιο τρόπο στη γλυπτική της. Στα γλυπτά της, έβλεπα κυρίως το φως, το λευκό, την καθαρότητα και την ομορφιά της φόρμας, τη γονιμότητα. Στην ποίηση, αφήνει να διαφανούν και οι αγωνίες, οι φόβοι και το σκοτάδι. Και αυτό με βοήθησε να καταλάβω εκ των υστέρων πράγματα και για την ίδια και για τη μεταξύ μας σχέση.
Ο αφαλός μπήκε στη σκέψη μου μέσα από την ηχητική συγγένεια με τις Αφάλες, αλλά τελικά συνδέθηκε πολύ φυσικά με όλο αυτό. Είναι το ίχνος μιας απόλυτης σύνδεσης και ταυτόχρονα της αποκοπής που χρειάζεται για να υπάρξεις αυτόνομα. Ίσως γι’ αυτό αυτή η επιστροφή δεν είναι για μένα απλώς μια επιστροφή στη μητέρα μου. Είναι και ένας τρόπος να κοιτάξω από τη σημερινή μου θέση κάτι που με έχει διαμορφώσει από πολύ νωρίς.
Αν τελικά το βότσαλο είναι το σημείο εκκίνησης και η Σελήνη η κινητήριος δύναμη, πού οδηγεί τελικά αυτή η διαδρομή; Και πώς ακριβώς θα συμβουλεύατε τον επισκέπτη να τη διασχίσει;
Για μένα η διαδρομή ξεκινά από κάτι πολύ μικρό και απτό και ανοίγει σταδιακά προς κάτι πολύ μεγαλύτερο. Από το βότσαλο πηγαίνεις στο νερό που το διαμόρφωσε, από το νερό στη Σελήνη που επηρεάζει την κίνησή του και από εκεί στον χρόνο, σε μια κλίμακα που ξεπερνά κατά πολύ τη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής. Και μετά, κατά έναν παράξενο τρόπο, η κίνηση αντιστρέφεται και επιστρέφει προς τα μέσα, προς το σώμα, την αναπνοή, τη μνήμη και τελικά τη σχέση με τη μητέρα.
Δεν θα ήθελα όμως να πω στον επισκέπτη τι πρέπει να αισθανθεί ή να καταλάβει.
Θα ήθελα περισσότερο να αφήσει λίγο χρόνο στον χώρο και να κινηθεί μέσα του χωρίς να προσπαθεί από την πρώτη στιγμή να αποκωδικοποιήσει τα πάντα. Να ακούσει τη θάλασσα και το ποίημα, να πλησιάσει τις διαφορετικές κλίμακες, να παρατηρήσει το αλάτι, τα βότσαλα, τη Σελήνη, το χώμα που αναπνέει. Η έκθεση για μένα δεν έχει μία μοναδική κατεύθυνση ανάγνωσης. Έχει περισσότερο έναν ρυθμό. Και θα ήθελα ο καθένας να μπορέσει να βρει, μέσα σε αυτόν τον ρυθμό, τη δική του διαδρομή.
INFO
Μέγαρο Μουσικής – Υπηρεσιακή Αυλή
Έως 31/1
Τρ.–Τετ., Παρ.–Κυρ.: 12:00–20:00, Πέμπτη: 13:00–21:00
Είσοδος ελεύθερη
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.