«Η επιτυχία των Δωσίλογων φανερώνει την ανάγκη της κοινωνίας να γνωρίσει το παρελθόν της»
Η ομάδα Elephas tiliensis παρουσιάζει για πρώτη φορά στο θέατρο το ιστορικό βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη. Πώς γεννήθηκε η ιδέα; Τι βλέπουμε στην παράσταση; Τι μας αποκαλύπτουν οι Δωσίλογοι για την κατοχική περίοδο; Αλλά και τι μας αποκαλύπτουν για τους σημερινούς κρατικούς μηχανισμούς; Το σκηνοθετικό-συγγραφικό δίδυμο και ο θίασος απαντούν.
- 14 ΝΟΕ 2026
Κάνοντας ένα σύντομο recap, το ιστορικό βιβλίο Οι δωσίλογοι: Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής του Μενέλαου Χαραλαμπίδη κυκλοφόρησε στις 20 Δεκεμβρίου 2023 από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια και έγινε αμέσως viral με πολλαπλές επανεκδόσεις μέσα στους πρώτους μήνες – δεν το λες και σύνηθες για ιστορικό βιβλίο. Τρία χρόνια μετά, στις αρχές του 2026, επανήλθε στο προσκήνιο της δημοσιότητας με την αποκάλυψη των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή.
Το εκδοτικό φαινόμενο του ιστορικού και συγγραφέα άνοιξε τη συζήτηση και φανέρωσε στη σημερινή κοινωνία ένα από τα πιο τρομακτικά, αποσιωπημένα και κατ’ επέκταση τραυματικά κεφάλαια της νεότερης ελληνικής Ιστορίας. Την ιστορική αλήθεια για τον ρόλο των κρατικών μηχανισμών κατά την περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου (την προδοσία, τα βασανιστήρια, τις δολοφονίες, την ατιμωρησία, την αδικία) δεν την μαθαίνεις στα σχολικά βιβλία, την μαθαίνεις μέσα από τις 432 σελίδες των Δωσίλογων, που θα έπρεπε να είναι διδακτέα ύλη.
Ευτυχώς που, όταν το κράτος αποσιωπά τέτοια εγκλήματα -αν και έχουν περάσει 80 ολόκληρα χρόνια από το τέλος της κατοχής, το ζήτημα της συνεργασίας με τον κατακτητή εξακολουθεί να αποτελεί θέμα-ταμπού-, έρχεται η επιστήμη και η τέχνη να σταθεί στη σωστή πλευρά της Ιστορίας.
Αυτές τις μέρες, Οι Δωσίλογοι παίρνoυν νέα ζωή μέσα από την πρώτη τους θεατρική μεταφορά. Η ομάδα Elephas tiliensis παρουσιάζει ένα έργο, ωμού ρεαλισμού, βασισμένο στο ιστορικό σύγγραμμα και όσοι έχουν παρακολουθήσει τη διαδρομή των Δημήτρη Αγαρτζίδη και Δέσποινας Αναστάσογλου (τα ιδρυτικά μέλη της ομάδας) δεν βρίσκουν καθόλου τυχαία την ενασχόλησή τους με το συγκεκριμένο βιβλίο. Πριν από δύο χρόνια, είχαν παρουσιάσει για πρώτη φορά στη σύγχρονη σκηνή το Θέατρο του Βουνού και το έργο του Γιώργου Κοτζιούλα, του ανθρώπου που ίδρυσε στην Ήπειρο τη Λαϊκή Σκηνή με ηθοποιούς τους ίδιους τους αντάρτες και τις αντάρτισσες της VIII μεραρχίας του ΕΛΑΣ.
«Τα Μαγικά Βουνά παρουσιάστηκαν την άνοιξη του 2024 στο Θέατρο Νέου Κόσμου και μιλούσαν για το πως μια ομάδα ανταρτών την περίοδο της Κατοχής επιδίωξε μέσω του θεάτρου να ψυχαγωγήσει, να τονώσει το ηθικό, αλλά και να αφυπνίσει τον λαό. Η παράσταση αυτή άνοιξε ένα κεφάλαιο που έχει να κάνει με την ίδια την Ιστορία και με το πώς η Ιστορία μάς βοηθά να κατανοήσουμε τους μηχανισμούς που επαναλαμβάνονται κυκλικά μέσα στον χρόνο και αποκαλύπτουν τις συνθήκες που οδηγούν στο σήμερα.
Η έρευνα που κάναμε πάνω σε αυτό το υλικό, καθώς και ο τρόπος που συνομίλησε με τους θεατές που ήρθαν να την παρακολουθήσουν, μας κινητοποίησαν στο να ψάχνουμε να βρούμε πλέον κείμενα και θέματα που έχουν να κάνουν με το εδώ και το τώρα της καθημερινότητάς μας», λέει ο Αγαρτζίδης και συνεχίζει:
«Αφορμή για τους Δωσίλογους και την τωρινή παράσταση στάθηκε η γνωριμία μας με τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη, στο πλαίσιο μιας επετειακής παράστασης των Μαγικών Βουνών στην Ευρυτανία. Στο πλαίσιο αυτών των εκδηλώσεων, ο Μενέλαος είχε να κάνει μια παρουσίαση του βιβλίου του. Έτσι, το επόμενο μεσημέρι της παράστασής μας, βρεθήκαμε όλοι μαζί σε ένα τραπέζι και η κουβέντα που είχαμε, καθώς και η συνύπαρξή, μάς έβαλαν το φιτίλι, θα λέγαμε, για να ξεκινήσει η παράσταση των Δωσίλογων, που μετά από κάποια χρόνια πήρε τώρα σάρκα και οστά».
Η Αναστάσογλου έρχεται να συμπληρώσει σχετικά με τη γνωριμία τους με τον ιστορικό και συγγραφέα και τη γέννηση του θεατρικού έργου. «Η πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχαμε εκείνο το μεσημέρι, καθώς και η επικοινωνία που αναπτύξαμε, μας γέννησαν την επιθυμία να επικοινωνήσουμε στον Μενέλαο την πρόθεσή μας να μεταφέρουμε το βιβλίο του στο θέατρο, λίγους μήνες αργότερα. Ο Μενέλαος, από την πρώτη επαφή που είχαμε τηλεφωνικά, ήταν πάρα θετικός στο να προχωρήσει η ιδέα, οπότε μετά το νερό κύλησε στο αυλάκι, όπως λέμε.
Η τωρινή έρευνα για την παράσταση άνοιξε ένα πολύ μεγάλο κεφάλαιο για μας, γιατί η μελέτη πάνω στο βιβλίο και πάνω στα αρχεία, μαζί με την καθοδήγηση του Μενέλαου, υπήρξε καθοριστική για το πώς αντιλαμβανόμαστε το θέατρο σήμερα, για το πώς έχει νόημα για μας να δημιουργούμε παραστάσεις που συνομιλούν με την Ιστορία ως έναν τρόπο κατανόησης του παρελθόντος, που αποκαλύπτει με φανερούς και υπόγειους τρόπους το παρόν».
Για τον Αγαρτζίδη, «η μεγάλη επιτυχία του βιβλίου αποδίδεται στο ότι κατάφερε να μιλήσει για ένα αποσιωπημένο τραύμα πολλών δεκαετιών, το οποίο ο κόσμος έχει ανάγκη να γνωρίσει, γιατί αισθάνεται και αντιλαμβάνεται αυτή τη μαύρη τρύπα γνώσης που μεσολαβεί». Ταυτόχρονα, κατά τον ίδιο, η επιτυχία του φανερώνει και κάτι ακόμα: «Την ανάγκη της σημερινής κοινωνίας να γνωρίσει το παρελθόν της, να ανακαλύψει πτυχές που δεν γνώριζε και να συζητήσει πια ανοιχτά όλα αυτά που συνέβησαν προκειμένου να δημιουργήσει ένα πεδίο κατανόησης των μηχανισμών εξουσίας. Ο διάλογος που ανοίγει είναι ένας χώρος δημοκρατίας που μόνο προς όφελος είναι».
«Η εικόνα που έχουμε γενικά για τους Δωσίλογους και το ποιοι ήταν τελικά, έχει να κάνει, κατά βάση, με τους μαυραγορίτες και το πώς εκμεταλλεύτηκαν τις συνθήκες εκείνης της εποχής όχι από ιδεολογία, αλλά για ίδιον όφελος, το οποίο είναι όντως ένα κομμάτι αυτής της ιστορίας», υπογραμμίζει η Αναστάσογλου και συνεχίζει:
«Αλλά νομίζω ότι αυτό που αποκαλύπτει με μαθηματικό τρόπο, και νομίζω ότι είναι το κλειδί του βιβλίου και της σκέψης του Μενέλαου, είναι ότι οι επίσημες ελληνικές κυβερνήσεις συνεργάστηκαν με τις δυνάμεις κατοχής και δημιούργησαν ένα ασφυκτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο η ελληνική κοινωνία έπρεπε να ανταποκριθεί και να βρει μηχανισμούς για να ανταπεξέλθει. Οπότε, μοιραία, ο καθένας πήρε το μέρος της Ιστορίας που θεωρούσε σωστό για τον εαυτό του. Και τόσα χρόνια μετά, νομίζω, μένει σε όλους μας να εντοπίσουμε πού βρίσκεται το δίκαιο και η δικαιοσύνη και πώς αυτό διαμορφώνει τους πολιτικούς και κοινωνικούς μηχανισμούς που οδηγούν σε αυτή την σημερινή ασφυκτική καθημερινότητα.
Νομίζω ότι και μόνο το γεγονός ότι ανοίγει αυτή η συζήτηση είναι ένα κέρδος, γιατί μόνο όταν αρχίζουμε να κατανοούμε τους μηχανισμούς, τους εσωτερικούς και τους εξωτερικούς, μπορούμε να αλλάξουμε τα πράγματα και να κινηθούμε προς ένα κράτος το οποίο είναι υπέρ του πολίτη και όχι υπέρ της εκάστοτε κυβέρνησης. Αυτό νομίζω είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό σημείο του βιβλίου: το γεγονός ότι φανερώνει τον τρόπο με τον οποίον η εξουσία ενήργησε πολλές φορές εις βάρος των ίδιων των πολιτών της, το οποίο είναι αντίθετο στη φύση της πολιτείας. Η πολιτεία υπάρχει για να εξυπηρετεί τους πολίτες της».
Δεδομένου ότι πρόκειται για ένα εκτενές ιστορικό βιβλίο, που βασίζεται σε πολυετή έρευνα, πρωτογενείς πηγές, μαρτυρίες και αρχειακό υλικό, τους ρωτώ ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη μεταφορά του στη σκηνή.
«Από την έναρξη του εγχειρήματος είμαστε πάρα πολύ κοντά με τον Μενέλαο, σχεδόν σε καθημερινή επικοινωνία, καθώς, επειδή είναι απόλυτος γνώστης του υλικού και των πηγών πάνω στις οποίες βασίστηκε, μπορούσε να μας καθοδηγήσει στα αρχεία εκείνα που θεωρούσε και ο ίδιος πιο αντιπροσωπευτικά, έτσι ώστε να μπορέσει να φανερωθεί η βαθύτερη σκέψη του βιβλίου του», απαντά ο Αγαρτζίδης. «Από εκεί και πέρα, με μεγάλη έρευνα και δική μας, καταλήξαμε σε μια δραματουργία, η οποία πιστεύουμε ότι εξυπηρετεί το βιβλίο και την ουσία του και νομίζω ότι μπορεί να δώσει ένα ερέθισμα στον θεατή να ψάξει και ο ίδιος παραπέρα και να κάνει τους δικούς του συσχετισμούς», προσθέτει.
Στους Δωσίλογους του Χαραλαμπίδη διαβάζουμε για την πολιτική, οικονομική και ένοπλη συνεργασία με τον κατακτητή, όπως εκδηλώθηκε στον νομό Αττικής. Μέσα από τη μελέτη αρχείων που για πρώτη φορά δημοσιοποιούνται, περιγράφεται η δράση αυτών που συνεργάστηκαν, εξετάζονται οι λόγοι και οι μηχανισμοί ανάπτυξης του φαινομένου της συνεργασίας καθώς και οι πολιτικές και οικονομικές συνθήκες που ευνόησαν την εμφάνισή τους. Οι πολιτικές που ακολούθησαν οι τρεις ελληνικές κατοχικές κυβερνήσεις, ο ρόλος εμπόρων, βιομηχάνων, πολιτικών μηχανικών και άλλων στις οικονομικές συναλλαγές με τους κατακτητές, η δράση της Ελληνικής Βασιλικής Χωροφυλακής, των Ταγμάτων Ασφαλείας, των Ελλήνων πρακτόρων των Es-Es και άλλων, που συγκρότησαν το ένοπλο σκέλος της συνεργασίας, και η δικαστική τους αντιμετώπιση μετά το τέλος της κατοχής, βρίσκονται στο επίκεντρο της μελέτης.
Στους Δωσίλογους των Elephas tiliensis, τώρα, τι θα παρακολουθήσουμε; Η Αναστάσογλου παίρνει τον λόγο: «Η δραματουργία βασίζεται πάνω στο ίδιο το αρχειακό υλικό και ήταν μια πολύ συνειδητή επιλογή να είναι οι ίδιες οι πηγές το κείμενο της παράστασης, για να μιλήσουν τα ίδια τα αρχεία και το υλικό από μόνα τους. Θεωρήσαμε σκόπιμο και ουσιαστικό για όλους να μπορέσει ο θεατής να κάνει τις δικές του συνδέσεις και να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα, να γεννηθούν μέσα στο μυαλό του τα δικά του προσωπικά ερωτήματα».
Ο Αγαρτζίδης εξηγεί: «Η σκέψη πίσω από την παράσταση είναι ότι η αφήγηση προέρχεται από έναν χορό ανθρώπων, μια κοινότητα η οποία μας ξεναγεί, με έναν τρόπο, μέσα στο θέμα. Οπότε μπαίνουμε και βγαίνουμε (παίζουμε στην παράσταση και οι δύο) μέσα σε ρόλους και υποθέσεις, αρχεία και ντοκουμέντα, και όλοι μαζί στήνουμε ένα κοινό σώμα, έναν μηχανισμό και εμπλεκόμαστε μέσα σε αυτόν, προκειμένου να ψάξουμε κι εμείς τι συνέβη εκείνη την περίοδο και πώς αυτή η περίοδος καθόρισε τον κρατικό και πολιτικό μηχανισμό, ο οποίος εξελίχθηκε σε αυτό που βιώνουμε σήμερα».
«Η λειτουργία της παράστασης είναι σίγουρα να δημιουργήσει ερωτήματα και όχι να τα απαντήσει. Η δραματουργία και η σκηνοθεσία της παράστασης βασίζονται ακριβώς σε αυτό: στο να μπορέσουν οι ίδιοι οι θεατές να πάρουν, ο καθένας και η καθεμία, τη δική του και τη δική της απάντηση μέσα από την ίδια την παράσταση», τονίζει η Αναστάσογλου και δίνει τον λόγο στους συμπρωταγωνιστές της, τους πέντε ηθοποιούς που συμπληρώνουν τον θίασο των Δωσίλογων: Μαρκέλλα Γιαννάτου, Βίκυ Κατσίκα, Εμμανουήλ Κοντός, Άρης Λάσκος, Τόλης Μπριασούλης – όλοι πλην του τελευταίου είχαν παίξει στα Μαγικά Βουνά.
Η πρώτη επικοινωνία με την ομάδα για τους Δωσίλογους
Μαρκέλλα Γιαννάτου: Οι Δωσίλογοι ήταν το πρώτο βιβλίο που διάβασα μετά τη γέννα μου, τρία χρόνια πριν. Παράλληλα, με τη Δέσποινα και τον Δημήτρη έχω συνεργαστεί άλλες δύο φορές, οπότε χάρηκα πάρα πολύ σ’ εκείνο το πρώτο τηλεφώνημα, αφενός που θα επαναλαμβάναμε τη συνεργασία μας, αφετέρου που αυτό το βιβλίο ορόσημο, τόσο για την Ιστορία και την ελληνική κοινωνία, όσο και για μένα προσωπικά, θα ήταν το αντικείμενο της νέας μας συνάντησης.
Βίκυ Κατσίκα: Ένιωσα ότι συνεχίζουμε, κατά κάποιον τρόπο, κάτι που είχαμε ήδη ξεκινήσει. Χάρηκα επίσης που θα δούλευα ξανά με ηθοποιούς που εκτιμώ. Διαβάζοντας το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, συνειδητοποίησα πόσο μεγάλη πρόκληση θα ήταν η μεταφορά του στη σκηνή, κάτι που μου κίνησε ακόμα περισσότερο το ενδιαφέρον για αυτή τη νέα δουλειά.
Εμμανουήλ Κοντός: Σκέφτηκα ότι το να ασχολείται κανείς με αυτές τις ανείπωτες ιστορίες και να αναμετριέται με το τραυματικό παρελθόν, είναι από μόνο του ένα “έργο”.
Άρης Λάσκος: Είχα την τύχη, λόγω των προηγούμενων συνεργασιών με τον Δημήτρη και τη Δέσποινα, να είμαι παρών στη «γέννηση» της ιδέας, όταν αυτή προέκυψε ως φυσική συνέχεια της παράστασής μας για το θέατρο στην Αντίσταση (Τα Μαγικά Βουνά, Θέατρο του Νέου Κόσμου, 2024). Όταν, λοιπόν, τον περασμένο Φεβρουάριο με πήρε ο Δημήτρης για να μου πει ότι επιτέλους θα γίνει ένιωσα μια τεράστια χαρά: ήθελα πολύ να γίνει αυτή η παράσταση. Όχι μόνο για να συναντηθώ ξανά με όλη την ομάδα των Βουνών, αλλά κυρίως για να ειπωθεί αυτή η συγκλονιστική έρευνα του Μενέλαου και με έναν άλλον τρόπο και γιατί όχι και σε ένα ακόμα πιο ευρύ κοινό. Άλλωστε, ως «φαν» του Μενέλαου και των περιπάτων του, ήμουν βαθιά πεπεισμένος ότι η Ιστορία μπορεί όχι μόνο να διαβάζεται, αλλά και να «μιλιέται».
Τόλης Μπριασούλης: Εγώ πάλι εξεπλάγην όταν έλαβα το μήνυμα του Δημήτρη και της Δέσποινας, δύο καθηγητών μου από τη σχολή, που με κάλεσαν και με έκαναν κοινωνό του οράματός τους. Είναι η πρώτη φορά που η πόρτα του θεάτρου ανοίγει για μένα.
Η δική τους «σύνδεση» με τους Δωσίλογους
Άρης Λάσκος: Ο παππούς μου και η γιαγιά μου από την Κόρινθο (από τη μεριά του πατέρα μου) ήταν ενεργά μέλη τόσο στον Ελληνοιταλικό πόλεμο, όσο και μετέπειτα στην Αντίσταση. Τους έχασα γύρω μεταξύ των 25-30 χρόνων μου και, δυστυχώς, δεν είχα την εξυπνάδα νωρίτερα να τους έχω ρωτήσει αναλυτικά για την εμπειρία τους.
Τώρα πια, όμως, ξέρω ότι η συμβουλή που συνεχώς μάς έδινε ο παππούς μου «να μην αδικήσετε κανέναν. Καλύτερα να σας αδικήσουν, παρά να αδικήσετε εσείς» και την οποία κάπως ασυνείδητα ακολουθώ ως τρόπο ζωής, είναι ευθεία απόρροια των όσων έζησαν και την περίοδο εκείνη και έχοντας την τύχη και την ευτυχία να επιβιώσουν, να φέρουν πέντε παιδιά στον κόσμο και να δουν δέκα εγγόνια και εγγονές.
Τόλης Μπριασούλης: Ο προπάππους μου έπεσε θύμα της ναζιστικής θηριωδίας και εκτελέστηκε από τους Γερμανούς. Το έμαθα σε σχετικά μεγάλη ηλικία από τη μητέρα μου.
Βίκυ Κατσίκα: Ο παππούς μου, Χρήστος Μπλέτσος, ήταν 15 χρονών όταν μπήκαν οι Γερμανοί στην Ελλάδα. Ζούσε στην Ήπειρο, ήταν κομμουνιστής και βοήθησε με τον τρόπο του το αντάρτικο, χωρίς όμως να συμμετάσχει στον ένοπλο αγώνα. Οι μεγαλύτερες αδερφές του είχαν πιο ενεργή συμμετοχή στην Αντίσταση.
Τα πραγματικά πρόσωπα που ζωντανεύουν στη σκηνή
Βίκυ Κατσίκα: Όπως προανέφεραν η Δέσποινα και ο Δημήτρης, παράσταση δεν αναλαμβάνουμε ο καθένας έναν συγκεκριμένο ρόλο, αλλά αφηγούμαστε τις ιστορίες διαφορετικών προσώπων.
Εμμανουήλ Κοντός: Προπαγανδιστικα τεκμήρια, μαρτυρίες ανθρώπων που επέζησαν από βασανιστήρια, κυβερνητικές ανακοινώσεις, ιστορικά κείμενα και πρακτικά από τα δικαστήρια δοσιλόγων, είναι τα υλικά αυτής της αφήγησης που μοιραζομαστε επί σκηνής.
Βίκυ Κατσίκα: Ένα από τα πρόσωπα των οποίων την ιστορία αφηγούμαι είναι η Ηλέκτρα Αποστόλου, μια σημαντική μορφή της Εθνικής Αντίστασης και στέλεχος του ΚΚΕ, με έντονη πολιτική και αντιστασιακή δράση. Συνελήφθη από την Ειδική Ασφάλεια το 1944 και βασανίστηκε μέχρι θανάτου χωρίς να προδώσει τους συντρόφους της. Η ιστορία της είναι μια ιστορία θάρρους, αγωνιστικότητας και βαθιάς πίστης στα ιδανικά της.
Μαρκέλλα Γιαννάτου: Αναλαμβάνω την αφήγηση των βασανιστηρίων της 17χρονης Επονίτισας Αννούλας Θωμάκου Παυλάκου, μιας έφηβης αγωνίστριας που συνελήφθη ενώ πήγαινε στο σχολείο της και βασανίστηκε φρικτά και από Γερμανούς, αλλά και από Έλληνες ταγματασφαλίτες. Έμεινε στην ιστορία ως «το κορίτσι που εκτελέστηκε δύο φορές», καθώς από κακή της τύχη δεν δολοφονήθηκε από την πρώτη σφαίρα όταν την πέταξαν σε ένα πηγάδι και την έσωσαν, αλλά εκτελέστηκε «ξανά» απαχθείσα μέσα από το νοσοκομείο που νοσηλεύτηκε.
Τόλης Μπριασούλης: Μεταφέρω την ιστορία ένα 18χρονου παιδιού, που υπηρέτησε στα τάγματα ασφαλείας και ήταν ένας πολύ πρόθυμος συνεργάτης των Γερμανών. Είχε μεγάλη δράση και ωφέλησε, αποφασιστικά, τους κατακτητές. Κινούνταν στους χώρους των φοιτητών και κυρίως στο Πολυτεχνείο. Αποτελεί μια ξεχωριστή περίπτωση και η ιστορία του δεν ταυτίζεται με την πλειοψηφία των ανθρώπων, που πρόδωσαν την πατρίδα.
Άρης Λάσκος: Σε μένα έχει ανατεθεί κυρίως το πιο «σκοτεινό» υλικό: το πρώτο διάγγελμα του πρώτου κατοχικού πρωθυπουργού, Γεώργιου Τσολάκογλου, οι πρόεδροι των Έκτακτων Δικαστηρίων που δίκασαν τους δωσίλογους (καταδικάζοντας σε θάνατο μόλις δύο και δίνοντας χαρακτηριστικά μικρές ποινές ή/και αθωώνοντας όλους τους υπόλοιπους), η ανακοίνωση της δοτής Εθνικής Συνομοσπονδίας Εργατών ενάντια στις γενναίες και μαζικότατες απεργίες του λαού και η απολογία του διαβόητου διοικητή της Ειδικής Ασφάλειας, Αλέξανδρου Λάμπου, ο οποίος παρά την προσωπική του ευθύνη για τις διώξεις και το θάνατο εκατοντάδων αγωνιστών, απελευθερώθηκε το 1952, έχοντας εκτίσει μόλις έξη έτη φυλάκισης γι αυτά που έκανε και προκάλεσε, και τα οποία κατά την απολογία του ποτέ δεν αρνήθηκε.
Η σκηνή που τους ακολουθεί και μετά το τέλος της παράστασης
Άρης Λάσκος: Η προτελευταία της -άγνωστης σε πολύ κόσμο ακόμα και σήμερα- περιγραφής του μπλόκου των νοσοκομείων και της καταστολής του Αντιστασιακού κινήματος των Αναπήρων του Αλβανικού Μετώπου, που συνέβη στις 30 του Νοέμβρη 1943. Πρόκειται για ένα από τα χειρότερα εγκλήματα των συνεργατών, όπου τα Ελληνικά Σώματα Ασφαλείας με εντολή του Ράλλη συνέλαβαν μέσα από τα νοσοκομεία τους ανάπηρους αντιστασιακούς και τους έσυραν σε υπόγεια κελιά χωρίς καμία ιατρική φροντίδα, ενώ ένα μήνα αργότερα, είκοσι από αυτούς εκτελέστηκαν.
Δηλαδή, Έλληνες δωσίλογοι κακοποίησαν και εκτέλεσαν Έλληνες που πολέμησαν για την ανεξαρτησία της πατρίδας μας.
Αυτή ήταν η κτηνωδία και η πλήρης αντιστροφή της πραγματικότητας και της λογικής που προκάλεσαν οι Δωσίλογοι. Και όπως σπαραχτικά γράφει ο Αριστοτέλης Κουτσουμάρης στο αρχείο του, «αυτά πρέπει να μάθουν οι δημοκράτες όλου του κόσμου».
Μαρκέλλα Γιαννάτου: Και μένα η ίδια σκηνή με τον Άρη, η περιγραφή του μπλόκου των νοσοκομείων και η αποτρόπαια αντιμετώπιση των ανάπηρων του Αλβανικού Μετώπου, που τόλμησαν να αντισταθούν, από τα τάγματα του Πλυτζανόπουλου και του Ράλλη.
Τόλης Μπριασούλης: Η έκκληση των Γυναικών της Κοκκινιάς προς τους μεγάλους συμμάχους. Οι λέξεις και οι φράσεις που περιλαμβάνονται στο κείμενο, μού προκαλούν ένα κράμα συναισθημάτων.
Βίκυ Κατσίκα: Εγώ πάλι δεν μπορώ να ξεχωρίσω μία συγκεκριμένη σκηνή. Το υλικό πάνω στο οποίο δουλεύουμε είναι απαιτητικό για πολλούς λόγους. Είναι οι πραγματικές ιστορίες ανθρώπων, τα λόγια τους, οι εμπειρίες τους, η δύναμή τους. Νομίζω πως όλη αυτή η διαδικασία, από τις πρόβες μέχρι τις παραστάσεις, μας επηρεάζει με τρόπους που δεν αντιλαμβανόμαστε πάντα. Αυτό που με ακολουθεί είναι η επαφή με την πραγματικότητα εκείνης της εποχής, όπως την γνωρίζουμε μέσα από το υλικό που έχει συγκεντρώσει ο Χαραλαμπίδης.
Εμμανουήλ Κοντός: Με πιάνω να σιγοτραγουδάω το «Χαϊδάρι», ένα ζεϊμπέκικο του Βαμβακάρη που τραγουδάμε με τον Δημήτρη και τον Τόλη στην παράσταση.
Τα λόγια που δεν βγαίνουν από το μυαλό τους
Εμμανουήλ Κοντός: «Οι χαρακτήρες ρευστοποιήθηκαν, νερουλιάσανε. Οι άνθρωποι που δουλεύουν για να πλουτίσουν απεκαλύφθησαν. Συνεργάζονται με τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, τη νύχτα και υποδεικνύουν σπίτια πατριωτών, πιπιλίζοντας Χάιλ Χίτλερ».
Βίκυ Κατσίκα: «Μου πήρανε και του σπιτιού μου το λάδι», «Είμαι 17,5 χρονών σκέφτηκα», «Την εκτελέσανε για δεύτερη πια φορά» , «Έχετε γειά για πάντα», «Μαμά , ο Γιαννάκος μ έκανε έτσι», «Το ίδιο διάστημα, περίπου 45.000 κάτοικοι της Αθήνας και του Πειραιά πέθαναν από την πείνα», «Πως κατόπιν αυτών μπόρεσαν να βγάλουν αθωωτική την απόφαση για τους κατηγορούμενους, καταντάει ανεξήγητο».
Τόλης Μπριασούλης: Τα λόγια του ιστορικού Τόνι Τζαντ που έχει δανειστεί ο Χαραλαμπίδης: «Χωρίς τη συλλογική αμνησία, η μεταπολεμική ανάπτυξη της Ευρώπης, δεν θα ήταν εφικτή».
Μαρκέλλα Γιαννάτου: Αυτά που λέει η Βίκυ Κατσίκα, υποδυόμενη τη μάνα του εκτελεσμένου από τον Γιώργο Έξαρχο, γιου της Ευγένιου Πασιανίδη: «Ξέρεις ποιο είναι το χειρότερο; Όχι ότι ήξερες που μέναμε, όχι ότι ήξερες για το ραδιόφωνο, όχι ότι ήξερες για τις προκηρύξεις. Το χειρότερο είναι ότι ήξερες τον Ευγένιο. Ήξερες ότι θα σε πιστέψει». Πρόκειται για ένα μοτίβο που χρησιμοποιούσαν πολλοί ταγματασφαλίτες. Προσποιούνταν τους φίλους των αντιστασιακών και τη στιγμή που κέρδιζαν την εμπιστοσύνη τους, τούς κατέδιδαν είτε στους Γερμανούς, είτε στην Ειδική Ασφάλεια.
Άρης Λάσκος: Η ακόλουθη παράγραφος από το βιβλίο, που πιστεύω ότι αποτυπώνει πλήρως την πεποίθησή μου ότι όσο κι αν πράγματι υπάρχουν ατομικές ευθύνες στο φαινόμενο της συνεργασίας, οι πραγματικές ευθύνες πρέπει να καταλογιστούν σε ανώτερο επίπεδο, τις κυβερνήσεις,, τους πολιτικούς και το οικονομικό κεφάλαιο: «Οι κατοχικές κυβερνήσεις άνοιξαν την πόρτα της συνεργασίας σε ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Έδωσαν σαφές μήνυμα προς τους πολίτες, εξοικειώνοντάς τους με την ιδέα της συνεργασίας. Όπως αναφερόταν στην αιτιολογική βάση έκθεση της μεταπολεμικής συντακτικής πράξης για την επιβολή κυρώσεων σε όσους συνεργάστηκαν (…). Όταν οι πολίτες έβλεπαν προσωπικότητες να γίνονται “όργανα των Γερμανών, διά τι τάχα (…) δε θα έπρεπε και αυτοί να προσφέρουν τας υπηρεσίας των εις τους Γερμανούς;”».
Το πιο δύσκολο ερώτημα που θέτουν Οι Δωσίλογοι σήμερα
Άρης Λάσκος: Πρώτα απ’ όλα, ότι η συνεργασία δεν μπορεί να εξεταστεί μόνο ως ένα άθροισμα ατομικών επιλογών, ως αποτέλεσμα του προσωπικού συμφέροντος, του φόβου ή ακόμα και της επιθυμίας κάποιων ανθρώπων να βρεθούν κοντά στην εξουσία. Ασφαλώς υπάρχουν ατομικές ευθύνες, όμως, όπως αναδεικνύει και η έρευνα του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, αυτό δεν έγινε σε ένα πολιτικό και οικονομικό κενό. Υπήρχαν συγκεκριμένα συμφέροντα, πολιτικές επιλογές και μηχανισμοί εξουσίας που την επέτρεψαν και την ενίσχυσαν.
Εκεί, λοιπόν, βρίσκεται για μένα και το ζήτημα της ηθικής ευθύνης: δεν αρκεί να αναζητούμε τον μεμονωμένο Δωσίλογο, πρέπει να δούμε ποιος του έδωσε τη δυνατότητα, ποιος τον νομιμοποίησε και ποιος τελικά τον προστάτευσε. Γιατί αυτό που ακολούθησε την Απελευθέρωση είναι εξίσου αποκαλυπτικό. Η μη απόδοση δικαιοσύνης, οι ελάχιστες καταδίκες, η επιστροφή συνεργατών και βασανιστών σε θέσεις ευθύνης επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε η μεταπολεμική Ελλάδα και το ποιοι θεωρήθηκαν εχθροί της.
Και σήμερα, που προφανώς ζούμε σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες, έχει νόημα να αναρωτηθούμε αν αναγνωρίζουμε αυτούς τους μηχανισμούς που επανέρχονται: την προσαρμογή στο κυρίαρχο συμφέρον, τη μετατόπιση της ευθύνης από εκείνους που ασκούν την εξουσία σε εκείνους που υφίστανται τις συνέπειές της, την κανονικοποίηση της αδικίας και τη σιωπή που τελικά τη διευκολύνει. Η Ιστορία δεν είναι κάτι που συμβαίνει έξω από εμάς. Φτιάχνεται και από τις αποφάσεις μας, από όσα υπερασπιζόμαστε, αλλά και από όσα ανεχόμαστε ή επιτρέπουμε να ξεχαστούν. Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα που θέτουν Οι Δωσίλογοι και σε εμάς σήμερα.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.