Mustafah Abdulaziz: «Το νερό είναι ο καθρέφτης για το πώς αντιμετωπίζουμε τον πλανήτη»
Με διορατικότητα και έντονο θυμό για την κλιματική αδικία, ο Mustafah Abdulaziz έχει αφιερώσει δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια στη σχέση του ανθρώπου με το νερό. Η έκθεση Water στο Πάρκο Σταύρος Νιάρχος στάθηκε αφορμή για μια κουβέντα με τον βραβευμένο φωτογράφο.
- 27 ΣΕΠ 2026
Οι συνταρακτικές εικόνες του Mustafah Abdulaziz είναι ο λόγος που κανείς δεν θα μπορεί να ισχυριστεί στο μέλλον ότι δεν γνώριζε.
Στο διάστημα των τελευταίων δεκαπέντε ετών, έχει ταξιδέψει με τον φακό του σε μέρη όπου γυναίκες και παιδιά αναγκάζονται να θυσιάζουν χρόνο από την εκπαίδευση και την ευημερία τους για να συλλέγουν νερό από πηγές χιλιόμετρα μακριά. Έχει βρεθεί στα ιερά νερά του Γάγγη, εκεί όπου οι άνθρωποι εξαγνίζονται δίπλα στις απορροές βιομηχανικών αποβλήτων. Έχει καταγράψει την παράκτια διάβρωση στη Λουιζιάνα, τις συνέπειες των τυφώνων στη Φλόριντα, τις συνθήκες ξηρασίας στην Καλιφόρνια, εκεί όπου η έρημος διακόπτεται απρόσμενα από ένα καταπράσινο γήπεδο γκολφ για την υψηλή κοινωνία. Και πιο πρόσφατα, έφτασε ως την Αρκτική για να καταγράψει παγόβουνα που αποκολλώνται και ορυχεία στα πιο ανέγγιχτα, υποτίθεται, σημεία του πλανήτη.
Κάπως έτσι, το πρότζεκτ Water, το οποίο ξεκίνησε όταν άφησε τη θέση του φωτορεπόρτερ στη Wall Street Journal και μετακόμισε στο Βερολίνο, εξελίχθηκε σε μια πολυεπίπεδη σπουδή πάνω στο νερό και, ειδικότερα, στην ανθρώπινη συμπεριφορά που αντανακλάται σε αυτό. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο ίδιος, το νερό δεν είναι μόνο ένας φυσικός πόρος, αλλά ο «καθρέφτης για όλες τις επιλογές που κάνουμε απέναντι στον πλανήτη».
Αυτές τις μέρες, στην περίμετρο του Πάρκου Σταύρος Νιάρχος βρίσκονται αναρτημένες μερικές από τις συγκλονιστικές λήψεις του διεθνώς αναγνωρισμένου και βραβευμένου φωτογράφου: η έκθεση Water (η οποία διοργανώνεται στο πλαίσιο του Green Weekend και θα διαρκέσει έως τις 08/11) μεταφέρει στον δημόσιο χώρο ιστορίες από διαφορετικές γωνιές του πλανήτη, συνδέοντας το νερό με την καθημερινότητα, την πίστη, την οικονομία, την ανθρώπινη επέμβαση και τις μεταβολές στο φυσικό περιβάλλον. Αυτό που έχει ενδιαφέρον στη φωτογραφική τέχνη του Abdulaziz είναι ότι κινείται πέρα από τα φωτογραφικά κλισέ της κλιματικής κρίσης, αφήνοντας τον θεατή να συμπληρώσει το «μήνυμα» και στρέφοντας συχνά την προσοχή σε όσα βρίσκονται έξω από το καρέ.
H παρουσία του πολυταξιδεμένου πρότζεκτ στην πόλη μας αποτέλεσε την αφορμή για μια ευρύτερη συζήτηση με τον Mustafah Abdulaziz.
Ξεκίνησες το πρότζεκτ “Water” το 2011, αφού εγκατέλειψες τη δουλειά σου ως φωτορεπόρτερ στη Νέα Υόρκη και μετακόμισες στο Βερολίνο. Κοιτάζοντας πίσω, πώς πιστεύεις ότι γινόταν αντιληπτή (ή δεν γινόταν αντιληπτή) η κρίση του νερού από τα μέσα ενημέρωσης τότε;
Πρώτα πρέπει να λάβουμε υπόψη το τοπίο των ΜΜΕ εκείνη την εποχή, το οποίο ακόμη προσπαθούσε να προσαρμόσει το παραδοσιακό μοντέλο της δημοσιογραφίας στη νέα εποχή της ψηφιακής κατανάλωσης, όπου το κοινό έγινε μεγαλύτερο, αλλά ίσως και πιο δύσκολα προσεγγίσιμο. Ένα από τα παράγωγα αυτής της προσπάθειας ήταν και το ότι η κάλυψη των κλιματικών θεμάτων αφορούσε κυρίως άμεσες αντιδράσεις στα γεγονότα, με σύντομο, δραματικό σχολιασμό που έδινε περισσότερο την αίσθηση κινδυνολογίας παρά ουσιαστικής, σε βάθος ανάλυσης.
Δεν υπήρχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αποτύπωση της κρίσης του νερού, πέρα από μια μεμονωμένη εικόνα με αφορμή πολιτιστικά ορόσημα, όπως η Παγκόσμια Ημέρα Νερού ή κάτι αντίστοιχο.
Από πλευράς μου, όταν στα πρώτα στάδια προσπάθησα να προτείνω μια παγκόσμια προσέγγιση πάνω στο θέμα του νερού, πέρα από τη μονοδιάστατη οπτική της λειψυδρίας, αντιμετώπισα εκκωφαντική σιωπή. Τα έσοδα στη δημοσιογραφία άλλαζαν δραματικά και, όπως φαινόταν, υπήρχε χώρος μόνο για εντυπωσιοθηρικές ιστορίες — πράγματα που προκαλούσαν σοκ και λειτουργούσαν συμπληρωματικά προς τα άρθρα, όχι όμως για κάποια πιο αργή, στοχαστική δουλειά που θα μπορούσε να σταθεί αυτόνομα.
Ήταν θέμα άγνοιας; Ήταν η απουσία ενδιαφέροντος;
Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, βλέπουμε πραγματικά εξαιρετικές δουλειές από κινηματογραφιστές και φωτογράφους που φέρνουν στο φως πολλές διαφορετικές πτυχές του ζητήματος, με μοναδικούς και συχνά ασυνήθιστους τρόπους. Το 2011, όμως, τα budget συρρικνώνονταν, το εκδοτικό ενδιαφέρον ήταν στραμμένο αλλού και – για να το θέσω ευγενικά – έλειπε η φαντασία ως προς την ευρύτερη καταγραφή των ζητημάτων του νερού που σχετίζονταν με την κλιματική αλλαγή.
Οι λόγοι γι’ αυτό είναι ασφαλώς σύνθετοι, αλλά, εάν αναλογιστούμε την επιτακτική αναγκαιότητα του νερού για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους, θα περίμενε κανείς ότι όσοι διαμορφώνουν τη δημόσια αφήγηση θα ένιωθαν τον κίνδυνο που πλησιάζει και θα επεδίωκαν αυτά τα ρεπορτάζ με περισσότερη ευθύτητα. Πιστεύω ότι ο ρόλος της δημοσιογραφίας είναι να διαφωτίζει και να ενημερώνει το κοινό για τον κόσμο γύρω του, για τις επιλογές όσων βρίσκονται στην εξουσία, να τους καθιστά υπόλογους και να φέρνει στο προσκήνιο τα ευρύτερα ζητήματα που αντιμετωπίζει ο πλανήτης μας.
Παραδόξως, η πιο κρίσιμη ιστορία της εποχής μας περιορίστηκε σε μια μάλλον στενή οπτική γωνία.
Ποια ήταν η οπτική γωνία που επικρατούσε τότε στα Μέσα, δηλαδή; Πώς μετέφεραν τα ζητήματα του νερού;
Αντιμετώπιζαν τις ιστορίες γύρω από τα ζητήματα του νερού ως παράξενα μεμονωμένες, σαν να μην συνδέονταν μεταξύ τους. Ενώ ο ίδιος ο πόρος, όπως και τα αίτια και οι επιπτώσεις που σχετίζονται με αυτόν, είναι εξαιρετικά αλληλένδετα και αλληλοεξαρτώμενα πράγματα.
Για παράδειγμα, αυτό που συμβαίνει ανάντη ενός ποταμού σε μια χώρα, είτε πρόκειται για φράγματα τα οποία κατασκευάζονται για την παραγωγή ενέργειας είτε για βιομηχανικούς ρύπους, έχει άμεσες συνέπειες κατάντη του ποταμού, ενδεχομένως σε μια διπλανή χώρα, προκαλώντας μια αλυσίδα επιπτώσεων. Όλα τα ρεπορτάζ που απλοποιούσαν αυτά τα θέματα για να ανταποκριθούν στις οικονομικές πιέσεις και την αβεβαιότητα του μιντιακού τοπίου, το μόνο που έκαναν ήταν να περιορίζουν την κατανόηση του κοινού και να αποδυναμώνουν την αίσθηση του επείγοντος για πράγματα που έπρεπε να ειπωθούν.
Αυτό συμβαίνει με πολλά σύνθετα ζητήματα, τα οποία συρρικνώνονται για να χωρέσουν στις ανάγκες ενός συγκεκριμένου format και ενός προϋπολογισμού. Και ενώ μπορούμε να κατανοήσουμε αυτούς τους περιορισμούς, οφείλουμε ταυτόχρονα να βρισκόμαστε στην αιχμή του τρόπου με τον οποίο μιλάμε για τα φλέγοντα ζητήματα – όχι να είμαστε ένα βήμα πίσω.
Με τα χρόνια, το πρότζεκτ έχει ξεπεράσει κατά πολύ το ζήτημα της ξηρασίας και της λειψυδρίας. Τελικά, τι αντιπροσωπεύει για σένα το νερό;
Το “Water” είχε εξαρχής σχεδιαστεί με τη λογική ότι αποτελεί έναν καθρέφτη για όλα όσα βρίσκονται πέρα από το ίδιο το νερό, για όλα εκείνα που αποκαλύπτουν τις επιλογές που κάνουμε απέναντι στον πλανήτη μας. Ποτέ δεν είχε σκοπό να αφηγηθεί μόνο μία πλευρά της ιστορίας.
Η ξηρασία, η λειψυδρία και οι επιπτώσεις στην υγεία από τις υδατογενείς ασθένειες αποτέλεσαν την αρχική βάση του έργου, για τον λόγο ότι αυτές είναι οι συνέπειες οι οποίες γίνονται πιο άμεσα αντιληπτές από τους λιγότερο ισχυρούς ανθρώπους, εκείνους που έχουν ελάχιστο έλεγχο πάνω στις συνθήκες ζωής τους. Το να ξεκινήσω να χτίζω την αφήγησή μου από εκεί έβγαζε απολύτως νόημα, αλλά το ακόμη σημαντικότερο ήταν ότι αποτελούσε την πρώτη γραμμή της κρίσης και, ως ανθρωπιστής πάνω απ’ όλα, εκεί βρισκόταν περισσότερο η καρδιά μου.
Η δουλειά μου μπορεί να συστήνεται ως παγκόσμια ως προς αυτά που σχολιάζει, όμως στην πραγματικότητα έχει μια βαθιά συναισθηματική αφετηρία.
Ο θυμός και η απογοήτευση που νιώθω απέναντι στην αδικία που προκαλούμε στο όνομα της προόδου, αφανίζοντας τόση ομορφιά και ζωή, αποτελούν το πραγματικό κίνητρο για όλη τη δουλειά μου. Της δίνουν έναν σκοπό που ξεπερνά τον ίδιο μου τον εαυτό. Οτιδήποτε κάνω, είτε πρόκειται για το “Water” είτε για το επόμενο πρότζεκτ που αναπτύσσω αυτή την περίοδο και αφορά τη ζέστη, πηγάζει από αυτή τη βαθιά δυσαρέσκεια.
Αναζητώντας διαφορετικές εκφάνσεις της κρίσης του νερού, έχεις ταξιδέψει μέχρι σήμερα σε 32 σημεία σε όλο τον κόσμο, από τον Γάγγη της Ινδίας ως το Μάτο Γκρόσο στη Βραζιλία και τους παγετώνες στην Αρκτική. Από όλους τους τόπους, τους ανθρώπους και τις στιγμές που έχεις συναντήσει, ποια ανάμνηση παραμένει πιο ζωντανή μέσα σου;
Είμαι τυχερός που η δουλειά που κάνω με φέρνει σε άμεση επαφή με τόσες διαφορετικές εκφάνσεις της ανθρώπινης ζωής, συχνά υπό πίεση ή σε κρίση, και μέσα σε αυτές τις συνθήκες αποκαλύπτεται η κοινή ανθρώπινη φύση. Είναι προνόμιο, αλλά και ευθύνη. Προσπαθώ να το έχω αυτό πάντα κατά νου. Είναι πολύ όμορφο να κάνεις κάτι που έχει σημασία για τους ανθρώπους γύρω σου και, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές από ένα μπαλκόνι με θέα τον Παρθενώνα, είναι επίσης πολύ ξεχωριστό το να μπορώ να βρίσκομαι σε αυτή τη θέση. Εύχομαι να μην το θεωρήσω ποτέ δεδομένο.
Όσον αφορά τώρα την ερώτηση, είναι δύο οι αναμνήσεις, σχεδόν διαμετρικά αντίθετες μεταξύ τους, που μου έρχονται στο μυαλό.
Η πρώτη είναι από τη συνεργασία μου με έναν πιλότο που τον έλεγαν Kirk, στην Αλάσκα, κατά τη διάρκεια της σειράς Arctic. Πετούσα μαζί του για να φωτογραφίσω τους παγετώνες που υποχωρούν στον απομακρυσμένο Βορρά. Ο Kirk γνώριζε εξαιρετικά καλά όλη την ιστορία της Αλάσκας — ένα οξύ, ανήσυχο πνεύμα, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για πιο φιλοσοφικά ερωτήματα. Το να συζητάμε για όλα αυτά μέσω της ενδοεπικοινωνίας, την ώρα που πλαγιάζαμε πάνω από την επιβλητική οροσειρά Μπρουκς, ήταν ένας υπέροχος τρόπος να δουλεύω. Ο συγκεκριμένος είχε πετάξει και με τον Sebastião Salgado για το Genesis [σ.σ. μακροχρόνιο φωτογραφικό πρότζεκτ για απομακρυσμένα τοπία, άγρια ζωή και κοινότητες σε διάφορα μέρη του κόσμου] και γνώριζε πολύ καλά πώς να συνεργάζεται με έναν φωτογράφο.
Η δεύτερη ανάμνηση είναι από τα πρώτα μου χρόνια, όταν δούλευα πάνω στην ξηρασία στην Καλιφόρνια.
Θυμάμαι να έχω συντονιστεί στο ραδιόφωνο έκτακτης ανάγκης όταν ξέσπασε μια αιφνίδια πλημμύρα κοντά στο Σαν Μπερναντίνο. Ανέβηκα σε ένα πυροσβεστικό όχημα, αναζητώντας αγνοούμενους πεζοπόρους κατά μήκος του φαραγγιού. Κάποια στιγμή εντοπίσαμε το σώμα ενός άνδρα, ο οποίος είχε βγει εκείνη τη μέρα πρώτο ραντεβού με μια γυναίκα και, κατά τη διάρκεια της νεροποντής, επιχείρησαν να διασχίσουν το ορμητικό ποτάμι. Εκείνη επέζησε, εκείνος όμως όχι.
Σε παλαιότερη συνέντευξη, έχεις αναφέρει ότι το νερό θα επιβιώσει οτιδήποτε κι αν του κάνουμε εμείς, ενώ το πραγματικό ερώτημα είναι τελικά αν εμείς θα επιβιώσουμε. Το άγχος της επιβίωσης δεν είναι το ίδιο για όλους, όμως, έτσι δεν είναι;
Ναι. Αυτό που εννοούσα με αυτό είναι ότι φαίνεται να πιστεύουμε πως η ιστορία της κλιματικής αλλαγής αφορά το τι κάνουμε στον πλανήτη, ενώ στην πραγματικότητα αφορά περισσότερο το αν θα επιβιώσουμε από την ίδια μας την αλαζονεία. Η Γη υπήρχε πριν από εμάς και θα υπάρχει πολύ καιρό αφότου εμείς θα έχουμε φύγει.
Η επιβίωση, πράγματι, δεν είναι ίδια για όλους, ούτε και οι συνθήκες προσαρμογής είναι ίδιες.
Όταν δούλευα επάνω στη λειψυδρία, σε περιοχές της Αιθιοπίας, της Σομαλίας και της Νιγηρίας, διαπίστωσα ότι οι άνθρωποι που έχουν ζήσει στα πιο ακραία όρια της επιβίωσης, που γνώριζαν τη γη τους και προσπαθούσαν να συνυπάρξουν με ίσως τις πιο εχθρικές συνθήκες που θα μπορούσαν να υπάρξουν, ήταν τελικά πολύ καλύτερα προετοιμασμένοι να αντιδράσουν ακόμη και στις πιο ακραίες καταστάσεις που, συλλογικά ως κοινωνία, προκαλούμε όσο κατευθυνόμαστε με ξέφρενη ταχύτητα προς κάποια παράλογη μορφή τεχνολογικής εξέλιξης.
Ποιοι φαντάζεσαι ότι θα καταφέρουν να προσαρμοστούν σε έναν θερμότερο πλανήτη; Εκείνοι που δυσκολεύονται όταν δεν έχουν κλιματισμό ή εκείνοι που ξέρουν πώς να βρίσκουν νερό σε μια έρημο του Πακιστάν; Φαίνεται να πιστεύουμε ότι η πρώτη γραμμή της κλιματικής αλλαγής δεν πρόκειται να φτάσει ποτέ στην πόρτα μας και, μόλις πρόσφατα, εδώ στην Ευρώπη, άρχισε να αλλάζει αυτή η νοοτροπία. Είμαστε τραγικά ανέτοιμοι να προσαρμοστούμε στις εξαιρετικά ακραίες αλλαγές που οι ίδιοι προκαλούμε.
Προκύπτει επίσης το ερώτημα για την τεράστια ανισότητα στον πλούτο και στους πόρους που διαθέτει η ανώτερη τάξη της κοινωνίας μας εδώ, στη Δύση. Μου φαίνεται πολύ παράξενο το ότι, αντί να διοχετεύσουν αυτούς τους σημαντικούς πόρους για να κάνουν τον πλανήτη πιο όμορφο και φιλόξενο για ζωή, δείχνουν να προτιμούν τα νησιά και τα καταφύγια, ώστε να μείνουν ασφαλείς και να μπορούν, σε κάποια παραληρηματική φαντασίωση, να κυβερνούν έναν ερειπωμένο κόσμο.
Ένα από τα πιο ξεχωριστά στοιχεία στις φωτογραφίες σου είναι ο τρόπος με τον οποίο πηγαίνουν πέρα από το προφανές. Σε μια εποχή που κατακλυζόμαστε διαρκώς από εικόνες ξηρασίας, πλημμυρών και περιβαλλοντικών καταστροφών, πώς δημιουργείς μια φωτογραφία που κάνει τον θεατή να σταματήσει και να ξανασκεφτεί πραγματικά αυτό που βλέπει;
Ενδιαφέρουσα ερώτηση.
Δεν νομίζω ότι σκέφτομαι ιδιαίτερα το κοινό όταν φωτογραφίζω. Είναι μια μάλλον αφηρημένη έννοια στο μυαλό μου, καθώς σπάνια είμαι παρών όταν οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή με τη δουλειά μου. Το αν οι άνθρωποι θα σταματήσουν και θα σκεφτούν πάνω στη δουλειά μου, αν θα τους αρέσει ή όχι, δεν με απασχολεί.
Αυτό που πρέπει να έχω στο μυαλό μου είναι, βεβαίως, το βλέμμα του παρατηρητή, αλλά χωρίς την πρόθεση να ικανοποιήσω ή να εξυπηρετήσω οποιαδήποτε άλλη προσδοκία πέρα από εκείνη στην οποία ανταποκρίνομαι τη στιγμή της παρατήρησής μου. Το μόνο που με ενδιαφέρει είναι η συνθήκη της στιγμής και της περίστασης που έχω συναντήσει και με ποιον τρόπο η εικόνα μου μπορεί τελικά να μιλήσει για την ουσία και όχι για τη μορφή.
Οι φωτογραφίες είναι πολύ καλές στο να δίνουν σχήμα, μια αίσθηση μορφής ή τάξης. Εκεί βρίσκεται και η αντιφατική τους φύση.
Μια καλή φωτογραφία συντίθεται από τις άκρες της, από αυτό που υπονοεί έξω από το κάδρο και όχι από αυτό που περιγράφει. Η δύναμή της βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο παγώνει τον χρόνο – μας επιτρέπει να κρατήσουμε ένα θραύσμα του απέναντι στο φως και να αναλογιστούμε τη δική μας θέση σε σχέση με αυτό. Σε κάθε μορφή τέχνης, τα ερωτήματα που προκύπτουν πυροδοτούν την κριτική σκέψη, παραμένουν μέσα μας και δημιουργούν αυτή την ανησυχαστική αίσθηση που μας κάνει να μιλάμε με πάθος για μια ταινία ακόμη κι αφού έχουμε βγει από το σινεμά.
Και τι προσπαθείς συνειδητά να αποφύγεις;
Συνειδητά αποφεύγω τις φωτογραφίες της «πρώτης εντύπωσης».
Λειτουργούν συχνά σαν ένα προσχέδιο, ένα πρώτο βήμα στη διαδικασία της παρατήρησης, και σπάνια έχουν κάτι περισσότερο να προσφέρουν. Αποφεύγω επίσης τις στημένες συνθέσεις που ικανοποιούν το μάτι και δίνουν πολύ γρήγορα την αίσθηση της ολοκλήρωσης. Αποφεύγω την τελειότητα, προτιμώντας να αφήνω χώρο για ατέλειες και παραδοξότητες που κάνουν τη σκηνή να μοιάζει αληθινή. Μερικές φορές αυτό φαίνεται στα παράξενα χρώματα στις φωτογραφίες μου, άλλες φορές είναι τόσο απλό όσο ένα κλάσμα του δευτερολέπτου μετά την κορύφωση κάποιου σημαντικού γεγονότος. Ακόμη πιο συχνά, προκύπτει απλώς με το να μην κάνω τίποτα και απλώς να αντιδρώ, ενστικτωδώς, χωρίς να απασχολώ το μυαλό μου με το αποτέλεσμα της τελικής εικόνας.
Τις περισσότερες φορές, είναι απλώς θέμα να μην προσπαθώ να κάνω κάτι συγκεκριμένο, αλλά μόνο να αντιδρώ ενστικτωδώς και να μη με απασχολεί το αποτέλεσμα ή το τι θα μπορούσε να γίνει η φωτογραφία. Νομίζω ότι η φωτογραφία που με ελκύει έχει ταυτόχρονα πρόθεση και απουσία επιτήδευσης. Ίσως αυτό να είναι που κάνει τους ανθρώπους να ανταποκρίνονται στη δουλειά μου, αλλά δεν μπορώ να είμαι σίγουρος.
***
INFO
Mustafah Abdulaziz – Water
Πάρκο Σταύρος Νιάρχος
Μέχρι 8/10
Είσοδος ελεύθερη
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.