Στον Λόφο Νυμφών, σε μια βαθιά πολιτική έκθεση για την κλιματική κρίση
Από τη δύση του ήλιου στη δύση της ανθρωπότηας. Συναντήσαμε τον επιμελητή Δημήτρη Τρίκα στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και μιλήσαμε για την πολιτική βάση της κλιματικής αλλαγής, μπροστά στα έργα της νέας έκθεσης «Servare Intaminatum».
- 8 ΙΟΥΝ 2026
Επάνω στην πλαγιά του Λόφου των Νυμφών, δύο φωσφοριζέ «κανόνια» από σωλήνες φυσικού αερίου βρίσκονται απειλητικά στραμμένα προς το αχανές Λεκανοπέδιο. Παρατηρείς ότι είναι συνδεδεμένα με έναν μηχανικό μοχλό που «γαργαλάει» την περιέργεια – από πού πηγάζει στα αλήθεια αυτή η επιθυμία να πατήσεις τη σκανδάλη ενάντια στην μονάκριβη πρωτεύουσα που απλώνεται μπροστά σου;
Αποτελεί ακόμη μια ένδειξη της καταστροφικής παρόρμησης μέσω της οποίας θέλουμε ασυνείδητα να επιβεβαιώσουμε την κυριαρχία μας ως είδος, περίπου όπως όταν ήμασταν παιδιά και καταστρέφαμε τα παιχνίδια μας; Ή μήπως αποτελεί την ύστατη πράξη αντίστασης απέναντι σε ένα νοσηρό κι αβίωτο σύστημα, για το οποίο έχουμε πλέον πειστεί ότι απαιτείται να καταστραφεί συθέμελα και να φτιαχτεί από την αρχή για να γίνει βιώσιμο; Κοινώς, φταίει ότι έχουμε μάθει να λειτουργούμε ως παράσιτα ή ότι δεν υπάρχει ρεαλιστικό σενάριο σωτηρίας εδώ που έχουμε φτάσει;
Αντί για απάντηση, μπάσοι και εκκωφαντικοί βιομηχανικοί ήχοι διαδέχονται το πάτημα του επισκέπτη, εντείνοντας το αίσθημα ανησυχίας.
Το πρωτότυπο αυτό έργο του «πρωτοεμφανιζόμενου» Αναστάσιου Καρρά, αποτέλεσμα μιας ευρηματικής ιδιοκατασκευής με υλικά τα οποία συνέλεξε από τα υπό κατασκευή δίκτυα διανομής φυσικού αερίου στην Αττική, δίνει το στίγμα ολόκληρης της έκθεσης στο Αστεροσκοπείο, με την οποία επιστρέφει αυτή τη σεζόν ο μουσειολόγος και δημοσιογράφος Δημήτρης Τρίκας (Εγκλεισμοί, Ελαιώνας ’23 – Χθόνιο και Ανθρωπόκαινος, Ονειρεύονται τα ηλεκτρικά πρόβατα; κ.ά.), μένοντας συνεπής στο επιμελητικό μοντέλο με το οποίο έχει ξεχωρίσει τα τελευταία χρόνια: επιλέγει υψηλού συμβολισμού χώρους και τρέχει εκθέσεις παράλληλα με τη λειτουργία τους, με πλούσιο δημόσιο πρόγραμμα και πάντα έντονο πολιτικό χαρακτήρα.
Επιδιώκει «μια πολύ ζωντανή συγκατοίκηση», όπως λέει χαρακτηριστικά ο ίδιος.
Αυτή τη φορά, μαζί με 22 καλλιτέχνες από την εγχώρια σκηνή, 6 σχήματα performance και πάνω από 25 ομιλητές, προσγειώνεται στον γαλήνιο Λόφο Νυμφών και στο Εθνικό Αστεροσκοπείο, θέτοντας στο επίκεντρο την κλιματική κρίση, όχι μόνο ως περιβαλλοντική καταστροφή, αλλά περισσότερο ως απόρροια των πολιτικών και οικονομικών συστημάτων που κυριαρχούν στον πλανήτη. Για τίτλο, δανείζεται το «Servare Intaminatum», μια φράση η οποία είναι χαραγμένη στην προμετωπίδα του κτιρίου Σίνα και σημαίνει «διατήρησέ το ως έχει», παραπέμποντας στο ευρύτερο ζητούμενο της πλανητικής ισορροπίας.
Τον ρωτάω τι καινούργιο επιδιώκει να κομίσει αυτή η έκθεση στη δημόσια σφαίρα, τη στιγμή που όλοι μιλούν για την κλιματική κρίση.
Μου υπενθυμίζει ότι βρισκόμαστε σε μια πολύ κακή συγκυρία.
«Aπό το 2016 και την πρώτη εκλογή του Donald Trump, βλέπουμε μια παγκόσμια υπερδύναμη η οποία για πρώτη φορά αμφισβητεί τις διεθνείς περιβαλλοντικές συμβάσεις και ειρωνεύεται ανοιχτά τα επιστημονικά δεδομένα» – έχει βαφτίσει «απάτη» την υπερθέρμανση του πλανήτη, αδυνατεί να πειστεί ότι οι εκπομπές CO₂ οφείλονται για το πρόβλημα, ενώ μόλις ανακοίνωσε χρηματοδότηση περίπου 700 εκατ. δολ. για τη στήριξη της βιομηχανίας άνθρακα, μεταξύ άλλων. Διανύουμε μια συγκυρία όπου για χάρη της κυριαρχίας, σταθερές εξαφανίζονται και η κλιματική αλλαγή αντιμετωπίζεται μάλλον ως συνωμοσιολογία, τη στιγμή που η μέση θερμοκρασία της Γης έχει ξεπεράσει το +1.2°C και καταγράφονται πρωτοφανείς αλλαγές στον πλανήτη, όπως το λιώσιμο του permafrost στη Σιβηρία.
Από αυτή την άποψη, «δεν είναι καθόλου τυχαίο το ότι επιλέξαμε το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών στο Θησείο», το πρώτο ερευνητικό κέντρο της νεότερης Ελλάδας και ταυτόχρονα, ένα από τα παλαιότερα κέντρα μετεωρολογικής παρατήρησης στην Ευρώπη. Καθημερινά, καταγράφει δεδομένα για τη θερμοκρασία του αέρα, την ατμοσφαιρική πίεση, την υγρασία, τη βροχόπτωση, την ταχύτητα του ανέμου – τώρα, αποπειράται να εντοπίσει έναν ακόμα άνεμο μέσω της έκθεσης, αυτόν της αλλαγής, όπως αναφέρεται στον Ανεμοδείκτη της Δέσποινας Χαριτωνίδη που υποδέχεται τον επισκέπτη στην είσοδο.
Εικόνες πριν πέσει ο ήλιος και σβήσει (για πάντα) το φως
Τα έργα αποτελούν κατά βάση νέες παραγωγές, φτιαγμένα για το «Servare Intaminatum», κατευθύνοντας τον επισκέπτη σε μια διαδρομή πέριξ του Λόφου και μέσα στο κτίριο του Σίνα, μια διαδρομή αναστοχασμού και αναθεώρησης με φόντο όλη την πόλη, που από αυτό το σημείο είναι παραδόξως εντελώς σιωπηλή – σαν ένα καρτ ποστάλ, ντυμένο με τα κελαηδίσματα των πουλιών που κρύβονται στα πλούσια φυλλώματα των δέντρων. Με ένα ελαφρύ αεράκι και τον ήλιο να δύει, είναι η ιδανική συνθήκη να αναμετρηθείς με έργα τα οποία σκιαγραφούν μια άλλη, πολύ μεγαλύτερη και απολύτως πιο δυστοπική «δύση».
Θα μπορούσαν να είναι οι τελευταίες ακτίνες πριν σβήσει το φως, για πάντα – όχι για το απέραντο σύμπαν βεβαίως, αλλά για την ανθρωπότητα.
Εικόνες όπως τα «σωθικά» των στραπατσαρισμένων αυτοκινήτων από τα διυλιστήρια στη νέα φωτογραφική σειρά της Έφης Χαλιορή. Όπως τα σημάδια από τσιμέντο που άφησαν επάνω σε παρθένα τοπία οι επενδυτικές βλέψεις, ανοίγοντας δρόμους για έργα τα οποία όμως δεν έγιναν ποτέ (Κώστας Τζιμούλης). Όπως οι ταπισερί «αποβλήτων» που κατέληξαν να κρέμονται από τα δέντρα αντί για φρούτα (Πανδώρα Μουρίκη) και το γιατρικό της φαρμακοβιομηχανίας που κάλυψε τη φύση (μία patchwork κουβέρτα κατασκευασμένη από καρτέλες χαπιών πάνω στα βράχια, Πέγκυ Κλιάφα). Όπως το καμένο τοπίο του Πεντελικού όρους όπου χτίζονται νέες οικοδομές, στη συγκλονιστική εγκατάσταση με αυθεντικούς καμένους κορμούς από τον Klajdi Tsano.
Σε αντίθεση με αντίστοιχης θεματικής εκθέσεις των τελευταίων χρόνων, παρατηρούμε ότι εδώ τα έργα είναι στην πλειοψηφία τους «χειροποίητα», με οργανικά υλικά και συχνά πολλή λεπτοδουλειά – κάτι που ήταν εξαρχής ζητούμενο, όπως τονίζει ο Δημήτρης Τρίκας.
Οι «Σιωπηλοί Φρουροί» του Κώστα Κοϊνού συμπεριλαμβάνονται στα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα, ένα σύνολο εννέα υβριδικών μορφών με φύλλα καπλαμά που κατοικούν incognito τον Λόφο. Ακόμη πιο incognito είναι τα αδιανόητα γλυπτά του Ανδρέα Λόλη, έργα τα οποία ξεγελούν το μάτι για κοινότυπες παλέτες και κορμούς δέντρων (ενώ είναι εξ ολοκλήρου από μάρμαρο), τοποθετημένα στον χώρο εντός του κήπου όπου έχει επιβεβαιωθεί από τους αρχαιολόγους ότι υπήρχε εργαστήριο γλύπτη: μια από όλες τις απόψεις υπερβατική (αλλά εκτός θέματος) συνομιλία ανάμεσα στους δύο γλύπτες.
Η πολιτική βάση της κλιματική αλλαγής
«Drill, baby drill» μέχρι να δύσει ο ήλιος, όπως υπενθυμίζει η γιγαντιαία εγκατάσταση μορφής ντέρικ που κατασκεύασε ο Θοδωρής Ζαφειρόπουλος (με ξύλινα δοκάρια από την σκεπή του κτιρίου πλαστικής της Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ).
Αλλά δεν είναι μόνο η συγκυρία της παραφροσύνης που κυριαρχεί στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού και οδήγησε τον Δημήτρη Τρίκα στην παρούσα έκθεση – είναι η μεγάλη εικόνα που ξεχνάμε: η πολιτική ερμηνεία του προβλήματος που κρύβεται κάτω από το χαλί στη δημόσια συζήτηση. Η συζήτηση δηλαδή που αφορά το ίδιο το σύστημα το οποίο οδήγησε στην κλιματική κρίση, «το σύστημα το οποίο επιτρέπει αφενός την υπερκατανάλωση στις ανεπτυγμένες χώρες και αφετέρου την περιθωριοποίηση των φτωχότερων πληθυσμών στον πλανήτη», όπως αναφέρεται εύστοχα στο επιμελητικό κείμενο. Μια συζήτηση που κρύβεται κάτω από ψεύτικα διλήμματα, πρακτικές greenwashing και νέες σιωπηλές μορφές ιμπεριαλισμού.
Έχουμε μάθει να συνδέουμε την περιβαλλοντική καταστροφή με την ατομική ευθύνη. Με το προσωπικό αποτύπωμα. Ακούμε συχνά με ειρωνικό τόνο φράσεις όπως: «Θα σωθεί ο πλανήτης άν σταματήσω να χρησιμοποιώ αυτοκίνητο;». «Μήπως θέλετε να γυρίσουμε στην εποχή των σπηλαίων;».
Εκκινώντας από το έργο φιλοσόφων όπως του Emanuele Coccia (που πρότεινε έναν ριζικά διαφορετικό τρόπο να κατανοήσουμε τη σχέση μας με τη φύση, βασισμένο στην αλληλεξάρτηση και τη συνέχεια) και του Michel Serres (που επαναπροσδιόρισε ριζικά την έννοια του παράσιτου υπό το βλέμμα της εξουσίας), η έκθεση «Servare Intaminatum» αποπειράται μέσα από τα έργα και περισσότερο το παράλληλο πρόγραμμα να ανοίξει μια ρωγμή στον δημόσιο διάλογο της κλιματικής κρίσης, πέρα από κατασκευασμένα διλήμματα και ψευδοεπιχειρήματα που ουσιαστικά λογοκρίνουν την κριτική σκέψη, σε μια χρονική στιγμή που τα περιθώρια στερεύουν. Αποπειράται όχι να απαντήσει, αλλά να διεκδικήσει τον χώρο για την πιο κρίσιμη ερώτηση:
Εφόσον η καταστροφή είναι δεδομένη, πώς μπορεί να αποτελέσει αφετηρία ενός άλλου τρόπου ζωής και ύπαρξης;
***
Info
Servare Intaminatum. Κλιματική Κρίση – Από το Αόρατο στο Ορατό ή πώς να αναπαραστήσεις το αδιανόητο
Επιμέλεια: Δημήτρης Τρίκας
Επιμελητική ομάδα: Αλεξάνδρα Ασσαντουριάν, Διώνη Ζούβελου
Διάρκεια: Έως 4/7
Χώρος: Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Λόφος Νυμφών, Αθήνα
Ημέρες και ώρες λειτουργίας: Τετάρτη – Σάββατο, 19:00–22:30
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.