Η Γεωργία Μαυραγάνη έφτιαξε μία παράσταση για τη λιγνιτική ιστορία της Κοζάνης

Όταν ανακοινώθηκε το φετινό πρόγραμμα του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου ήταν από τις παραστάσεις της Πειραιώς 260 που ξεχώρισαν. Ένα «έργο» -θα εξηγήσουμε παρακάτω τα εισαγωγικά- για τη λιγνιτική ιστορία της Κοζάνης και της Δυτικής Μακεδονίας και κατ’ επέκταση της χώρας. Από μία δημιουργό με μεγάλη εμπειρία στο θέατρο-ντοκουμέντο και στη συνεργασία με κοινότητες, τη Γεωργία Μαυραγάνη και σε παραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης, στην πρώτη του σύμπραξη με το Φεστιβάλ μέσα από ένα τολμηρό θεατρικό πρότζεκτ, που δίνει φωνή στο μείζον θέμα της απολιγνιτοποίησης που απασχολεί την τοπική κοινωνία.

«Πίσω από κάθε διακόπτη ρεύματος κρύβονται χιλιάδες ανθρώπινες ιστορίες που συνθέτουν ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της σύγχρονης Ελλάδας: αυτό της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από τη ΔΕΗ και του καθοριστικού ρόλου της στη διαμόρφωση της κοινωνικής, οικονομικής και περιβαλλοντικής φυσιογνωμίας της περιοχής», ήταν τα λόγια της σκηνοθέτιδας στο σημείωμα της παράστασης, ενδεικτικά του ενδιαφέροντος του εγχειρήματος.

Η Γη της Επαγγελίας είναι μια παράσταση βαθιά συνδεδεμένη με την ταυτότητα και την ευρύτερη κοινωνία της Δυτικής Μακεδονίας, καθώς και με τη λιγότερο γνωστή ενεργειακή ιστορία της χώρας.

Η Γεωργία Μαυραγάνη

Το 2026 σηματοδοτεί το οριστικό τέλος της λιγνιτικής εποχής, όπως αυτό έχει ήδη ανακοινωθεί από το 2019. Σε αυτήν τη μεταβατική συγκυρία, η παράσταση επιστρέφει στις ρίζες του φαινομένου: από το Σχέδιο Μάρσαλ και την απαρχή της λιγνιτικής ανάπτυξης τη δεκαετία του 1940 έως την οικονομική άνθηση και τη «μονοκαλλιέργεια» της ΔΕΗ, τις χιλιάδες θέσεις εργασίας και τη ριζική μεταμόρφωση του τοπίου. Παράλληλα, υπογραμμίζει και τις αθέατες όψεις αυτής της ιστορίας: τις επιπτώσεις στην υγεία, τα εργατικά ατυχήματα, τους περιβαλλοντικούς αγώνες και τη σημερινή αβεβαιότητα της απολιγνιτοποίησης, που οδηγεί την περιοχή σε ένα νέο, αβέβαιο μέλλον.

«Πριν από 15 χρόνια με το Μικρό Θέατρο Αγρινίου και σε καλλιτεχνική συνεργασία με την Κατερίνα Καραδήμα, δημιουργήσαμε την παράσταση Από πρώτο χέρι με αφορμή την μονοκαλλιέργεια των καπνών», αναφέρει η Μαυραγάνη και συνεχίζει σχετικά με την ανάθεση του έργου: «Η παράσταση άφησε το στίγμα της και ξεπέρασε τα σύνορα της εντοπιότητάς της. Αυτός της ο απόηχος ήταν πιστεύω και η αφορμή του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης γι’ αυτή την πρόσκληση. Η πολιτική και ανθρώπινη διάστασή του θέματος είναι ο λόγος που με έκανε να ανταποκριθώ θετικά».

Υπογραμμίζει ότι οι άνθρωποι της τοπικής κοινότητας θέλουν να ακουστεί επιτέλους η δική τους φωνή και να μοιραστούν με όλη την Ελλάδα τη δική τους αφήγηση. «Είναι το “δικό” τους έργο», επισημαίνει.

Νομός Κοζάνης: Η Ενεργειακή Καρδιά της Ελλάδας» (εκδ. Μίλητος, 2010) από τους Ι.Μ. Τσιομπάνου και Χ.Π.-Δαβάκου, φωτογραφία: Χρήστος Λαμπριανίδης

Δεδομένου ότι το έργο είναι μια σκηνική σύνθεση -δεν είναι κλασική θεατρική παράσταση από αυτές που συνηθίζουμε να βλέπουμε ως θεατές- από ιστορικά αρχεία, δημοσιογραφικές πηγές και προσωπικές μαρτυρίες κατοίκων, εργαζομένων και θεσμικών προσώπων, τη ρωτώ για την εμπειρία της επιτόπιας έρευνας που έκανε, ταξιδεύοντας στην Κοζάνη.

«Ξεκινήσαμε την έρευνα τον Ιανουάριο. Μέχρι και τον Απρίλιο είχαμε ολοκληρώσει τις συνεντεύξεις. Η δραματουργία στην ουσία αποκαλύφθηκε αμέσως μέσα από τις μαρτυρίες. Δεν ξέρω πώς να σας μεταφέρω με λίγα λόγια την εμπειρία ενός λιγνιτικού ανοιχτού Ορυχείου, την αγωνία για την παραγωγή ρεύματος, την αβεβαιότητα των κατοίκων για τη μεταβατική περίοδο που βιώνουν μετά το κλείσιμο των λιγνιτικών μονάδων. Είναι σαν ένα παράξενο ταξίδι 7 ημερών μέσα στη γη.

Αν οι άνθρωποι νιώσουν ότι τους ακούς μιλάνε. Οι θεσμοί αντίθετα μιλούν αδιαφορώντας για το αν τους ακούει κανείς. Εμείς τους ακούσαμε. Όλους. Και θα τους ακούσει και το κοινό».

Λιγνιτωρύχοι από τον Νίκο Οικονομόπουλο (εκδ. Ίνδικτος, 1998)

Και πώς μετατρέπεται μία προφορική μαρτυρία και ένα ιστορικό ντοκουμέντο σε θεατρικό λόγο χωρίς να χάσει την αυθεντικότητά του; «Δεν επεμβαίνεις. Δεν το κρίνεις. Το φωτίζεις και εμπνέεσαι από αυτό», απαντά και τονίζει ότι πάνω στη σκηνή δεν θα δούμε μόνο επαγγελματίες ηθοποιούς, αλλά και μέλη της τοπικής κοινότητας να συνυπάρχουν για να γεφυρώσουν το τεκμηριωμένο με το ποιητικό και το προσωπικό με το συλλογικό.

Όσον αφορά τον τίτλο της παράστασης, Γη της Επαγγελίας, η Μαυραγάνη εξηγεί: «Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους αυτό ήταν το σχέδιο για την Ελλάδα και ένας από τους τρόπους πραγμάτωσής του: η “εκμετάλλευση” της γης της Δυτικής Μακεδονίας Το δεύτερο οι κάτοικοί της το ξέρουν καλά. Το πρώτο έμεινε ως ειπώθηκε: επαγγελία».

Για να καταλήξει σχετικά με το τι θα ήθελε να πάρει ο θεατής μαζί του βλέποντας το έργο: «Δεν είναι “τότε” μόνο -δεν είναι μία ιστορία του παρελθόντος-, είναι και το τώρα. Μακάρι να αναλογιστεί ο θεατής, να αναλάβει την ευθύνη του ως πολίτης και να θυμηθεί αυτό που λέει ο Ρασούλης: “Οι κυβερνήσεις πέφτουνε, μα η αγάπη μένει…”».