«Η ανεξάρτητη τέχνη είναι περισσότερο στάση ζωής παρά καλλιτεχνική κατηγορία»
Ποια είναι η εικόνα της ανεξάρτητης σκηνής στην Αθήνα μετά το crash test της πανδημίας; Τι ορίζεται τελικά ως «ανεξάρτητο» σήμερα; Λίγο πριν τη μεγάλη επιστροφή του Platforms Project στο Καπνεργοστάσιο, μιλήσαμε με τον συνιδρυτή της διοργάνωσης, Μιχάλη Αργυρού.
- 16 ΣΕΠ 2026
To Platforms Project δεν είναι μια τυπική φουάρ που στοχεύει στην πώληση έργων.
Δεν οργανώνεται γύρω από τις γκαλερί και τους διεθνείς συλλέκτες που κυνηγούν τα επόμενα blue-chips της αγοράς για να επενδύσουν. Αντίθετα, λειτουργεί σαν παλμογράφος που καταγράφει το «εδώ» και «τώρα» της ανεξάρτητης εικαστικής σκηνής, όπως αυτή αναπτύσσεται από τα κάτω, χωρίς δεσμεύσεις, μέσα από τα δίκτυα και τις συλλογικές πρωτοβουλίες των ίδιων των καλλιτεχνών.
Γι’ αυτό και τα πρότζεκτ που συγκεντρώνει είναι πάντοτε διαφωτιστικά για τα σημεία των καιρών μας.
Ανοίγουν νέους ερμηνευτικούς δρόμους, πέρα από τις κυρίαρχες αφηγήσεις. Άλλωστε, ανεξάρτητη τέχνη σημαίνει τελικά να έχεις τη δυνατότητα «να πειραματίζεσαι, να αμφισβητείς, να αλλάζεις κατεύθυνση και, κυρίως, να μη χρειάζεται να ζητάς άδεια για να σκεφτείς», όπως απαντάει ο Μιχάλης Αργυρού από τη θέση του συνιδρυτή και καλλιτεχνικού διευθυντή (μαζί με την Άρτεμις Ποταμιάνου) του Platforms Project, λίγο πριν τα εγκαίνια της φετινής διοργάνωσης.
Και φέτος, το Platforms Project βρίσκει στέγη στο εμβληματικό πρώην Καπνεργοστάσιο της Λένορμαν, σημειώνοντας την 14η διοργάνωση στην ιστορία:
Για τέσσερις μέρες (17-20/9), το μεγάλο βιομηχανικό ακίνητο μετατρέπεται σε ένα πεδίο καλλιτεχνικού διαλόγου, συναντήσεων, συζητήσεων και ζυμώσεων, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό. Από το καθιερωμένο open call της διοργάνωσης έχουν επιλεγεί συνολικά 66 καλλιτεχνικές πλατφόρμες από 22 χώρες (από τη «γειτονιά» των Βαλκανίων μέχρι τη Βραζιλία, την Αυστραλία και την Κίνα), αποτυπώνοντας τον παλμό της ανεξάρτητης εικαστικής παραγωγής πέρα από σύνορα, γεωγραφίες και καθιερωμένες διαδρομές.Ταυτόχρονα, το πρόγραμμα των παράλληλων δράσεων παραμένει πυλώνας του Platforms Project, με δεκάδες performances, παρουσιάσεις και συζητήσεις να κρατάνε ζωντανό τον εκθεσιακό χώρο ανά πάσα στιγμή κατά τη διάρκεια του τετραήμερου (αναλυτικά εδώ).
Όλοι έχουν έναν καλό λόγο να βρίσκονται εκεί, όπως σχολιάζει ο Μιχάλης Αργυρού. Σε αυτόν που πηγαίνει συχνά σε εκθέσεις, θα έλεγε «έλα για να δεις αυτό που ακόμη δεν ξέρεις ότι υπάρχει». Ενώ σε εκείνον που δεν έχει πάει ενδεχομένως ποτέ ξανά, θα έλεγε «έλα χωρίς να φοβάσαι ότι πρέπει να καταλάβεις».
Εκτός από συνιδρυτής του Platforms Project, ο Μιχάλης Αργυρού έχει διανύσει και ο ίδιος μια μακρά διαδρομή ανάμεσα στους θεσμούς και τα ανεξάρτητα καλλιτεχνικά εγχειρήματα από τα χρόνια της Κρίσης (Art Athina, Μπιενάλε Αθήνας, Beton 7, Hellas Filmbox Berlin). Μια διαδρομή που τον έχει φέρει σε άμεση επαφή με διαφορετικές όψεις του οικοσυστήματος της τέχνης, αλλά και όλες τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί στην αθηναϊκή σκηνή από τα χρόνια της Κρίσης και τον «μύθο» της documenta14 μέχρι τη νέα πραγματικότητα μετά την πανδημία.
Λίγο πριν από τα εγκαίνια του Platforms Project 2026, είναι μια καλή ευκαιρία να μιλήσουμε για όλα αυτά: την ανεξαρτησία στην τέχνη, την παρακαταθήκη της διοργάνωσης, την επισφάλεια που εξακολουθεί να χαρακτηρίζει την καλλιτεχνική παραγωγή και τον ρόλο της τέχνης σήμερα.
Να ξεκινήσουμε από κάτι που φαντάζει αυτονόητο αλλά είναι κρίσιμο: τι σημαίνει «ανεξάρτητη» τέχνη στην Ελλάδα και στην Αθήνα του σήμερα; Αρκεί π.χ. το κριτήριο του να παράγεται έξω από θεσμούς; Ή να είναι DIY;
Όχι. Για μένα, ανεξάρτητη τέχνη δεν σημαίνει ούτε απαραίτητα τέχνη έξω από τους θεσμούς, ούτε DIY. Και σίγουρα δεν σημαίνει απομόνωση. Η ανεξαρτησία δεν καθορίζεται από το πού παρουσιάζεται ένα έργο, αλλά από τις συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργείται. Από το αν ο καλλιτέχνης διατηρεί το δικαίωμα να πει αυτό που θέλει να πει, χωρίς να προσαρμόσει τη σκέψη του στις απαιτήσεις της αγοράς, ενός θεσμού, ενός επιμελητή ή ακόμη και της ίδιας της καλλιτεχνικής κοινότητας..
Μπορείς να είσαι απολύτως εξαρτημένος μέσα σε ένα υπόγειο artist-run space και πραγματικά ανεξάρτητος μέσα σε έναν μεγάλο θεσμό.
Το ζήσαμε πολύ έντονα με το Platforms Project στο Καπνεργοστάσιο. Η ανεξάρτητη καλλιτεχνική σκηνή βρέθηκε μέσα σε έναν από τους πιο θεσμικούς χώρους που μπορεί κανείς να φανταστεί, έναν χώρο της Βουλής των Ελλήνων. Για μένα, αυτή η συνύπαρξη δεν αναιρεί την ανεξαρτησία. Αντίθετα, την κάνει ορατή. Δείχνει ότι δύο κόσμοι μπορούν να συναντηθούν χωρίς ο ένας να υποταχθεί στον άλλον.
Γι’ αυτό θεωρώ την ανεξάρτητη δημιουργία περισσότερο στάση ζωής παρά καλλιτεχνική κατηγορία. Είναι η δυνατότητα να πειραματίζεσαι, να αποτυγχάνεις, να αμφισβητείς, να αλλάζεις κατεύθυνση και, κυρίως, να μη χρειάζεται να ζητάς άδεια για να σκεφτείς.
Ποια είναι η γενική εικόνα της ανεξάρτητης σκηνής μετά το crash test της πανδημίας και τη στεγαστική κρίση, σε σχέση με τον μύθο που καλλιεργήθηκε μετά τη documenta 14; Τι έχει μείνει από την άνθιση των artist-run και των κολεκτίβων;
Η documenta 14 έκανε κάτι σημαντικό: έστρεψε για ένα διάστημα το διεθνές βλέμμα στην Αθήνα. Αλλά μαζί με αυτό δημιουργήθηκε και ένας μύθος. Ότι ξαφνικά η Αθήνα έγινε ένας παράδεισος για καλλιτέχνες, ένας τόπος όπου μπορούσες να ζήσεις φθηνά, να βρεις έναν χώρο, να δημιουργήσεις μια ομάδα και να ξεκινήσεις κάτι από το μηδέν.
Η πραγματικότητα ήταν πάντοτε πιο σύνθετη.
Η ανεξάρτητη σκηνή της Αθήνας δεν γεννήθηκε με τη documenta και δεν τελείωσε όταν έφυγε η documenta. Υπήρχε πριν. Η οικονομική κρίση, μάλιστα, είχε ήδη δημιουργήσει την ανάγκη για συλλογικότητα, για μοίρασμα χώρων και πόρων, για νέες μορφές συνεργασίας.
Μετά ήρθε η πανδημία και αμέσως μετά μια νέα πραγματικότητα: αύξηση του κόστους ζωής, ακριβότεροι χώροι, τουριστικοποίηση, στεγαστική πίεση. Πολλά εγχειρήματα εξαφανίστηκαν, άλλα μετακινήθηκαν και άλλα άλλαξαν μορφή.Αλλά αυτό που έμεινε είναι σημαντικότερο από τον μύθο: έμεινε η ανάγκη της συνάντησης.
Οι πλατφόρμες σήμερα μπορεί να μην έχουν πάντα έναν μόνιμο χώρο. Μπορεί να λειτουργούν προσωρινά, νομαδικά, ψηφιακά, μέσα από συνεργασίες. Αυτό όμως δεν τις κάνει λιγότερο πραγματικές. Ίσως, τελικά, το λάθος ήταν ότι μετρούσαμε την ανεξάρτητη σκηνή με τον αριθμό των χώρων. Εγώ θα την μετρούσα με τον αριθμό των σχέσεων που επιβίωσαν.
Δεκατέσσερα χρόνια μετά το ξεκίνημα του ανεξάρτητου art fair, ποια θεωρείτε ότι αποτελεί τελικά τη μεγαλύτερη παρακαταθήκη του θεσμού στην πορεία των πραγμάτων;
Αν μου έλεγες πριν από δεκατέσσερα χρόνια ότι κάποια στιγμή θα συγκεντρώναμε στο Platforms Project περισσότερους από 1.000 δημιουργούς από όλο τον κόσμο, πιθανότατα θα χαιρόμουν. Σήμερα όμως δεν θεωρώ ότι αυτό είναι το σημαντικότερο επίτευγμά μας.
Η μεγαλύτερη παρακαταθήκη είναι κάτι που δεν μπορείς εύκολα να μετρήσεις.
Είναι οι άνθρωποι που γνωρίστηκαν εδώ και μετά συνεργάστηκαν. Οι καλλιτέχνες που ταξίδεψαν σε άλλες χώρες επειδή κάποιος τους συνάντησε στην Αθήνα. Οι πλατφόρμες που αντάλλαξαν καλλιτέχνες. Οι φιλίες, οι εκθέσεις, οι συνεργασίες και οι ιδέες που γεννήθηκαν μετά το τέλος της διοργάνωσης.
Αυτό το αποκαλώ μια αόρατη γεωγραφία ανθρώπινων σχέσεων.
Από την αρχή ο στόχος μας δεν ήταν να συγκεντρώσουμε έργα. Ήταν να συγκεντρώσουμε ανθρώπους. Να δημιουργήσουμε έναν τόπο όπου διαφορετικές κουλτούρες, διαφορετικές ηλικίες και διαφορετικοί τρόποι σκέψης μπορούν να συναντηθούν ισότιμα.
Αν κάτι θα ήθελα να μείνει από το Platforms Project, είναι ακριβώς αυτό: ότι επί δεκατέσσερα χρόνια αποδείξαμε πως η συνεργασία μπορεί να είναι ισχυρότερη από τον ανταγωνισμό. Και ότι μια πλατφόρμα δεν υψώνεται πάνω από τους ανθρώπους. Χαμηλώνει αρκετά ώστε να μπορούν όλοι να ανέβουν επάνω της.
Και ποια είναι η μεγαλύτερη παρανόηση που το συνοδεύει όλα αυτά τα χρόνια;
Η λέξη “fair”, η «φουάρ».
Γιατί δημιουργεί αυτομάτως έναν συνειρμό αγοράς. Booths, galleries, collectors, πωλήσεις. Το Platforms Project όμως δεν δημιουργήθηκε ως μια μικρότερη ή εναλλακτική εκδοχή ενός εμπορικού art fair. Δεν μας ενδιαφέρει να αντιγράψουμε την αγορά με λιγότερα χρήματα. Μας ενδιαφέρει να δημιουργήσουμε έναν διαφορετικό μηχανισμό.
Γι’ αυτό και η βασική μονάδα του Platforms δεν είναι ο μεμονωμένος καλλιτέχνης ή η γκαλερί. Είναι η πλατφόρμα, η ομάδα, η συλλογική πρωτοβουλία.
Και υπάρχει ίσως και μία δεύτερη παρανόηση: ότι επειδή υπερασπιζόμαστε την ανεξαρτησία είμαστε απέναντι στους θεσμούς. Δεν είμαστε. Είμαστε απέναντι στην εξάρτηση.
Η συνεργασία με έναν δημόσιο θεσμό μπορεί να είναι εξαιρετικά σημαντική όταν υπάρχει αμοιβαίος σεβασμός και όταν ο θεσμός δεν ζητά από την τέχνη να γίνει ακίνδυνη για να την αποδεχτεί. Η παρουσία μας στο Καπνεργοστάσιο είναι για μένα ακριβώς ένα τέτοιο παράδειγμα.
Η ανεξάρτητη καλλιτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα εξακολουθεί να επιβιώνει σε συνθήκες επισφάλειας, με πολλή προσωπική εργασία να μένει αμισθί. Θα μπορούσε να υπάρξει άλλη ρεαλιστική εναλλακτική;
Πρέπει πρώτα να σταματήσουμε να ρομαντικοποιούμε την επισφάλεια.
Το ότι ένας καλλιτέχνης είναι ανεξάρτητος δεν σημαίνει ότι πρέπει να είναι φτωχός. Και το ότι αγαπά αυτό που κάνει δεν σημαίνει ότι ο χρόνος και η εργασία του δεν έχουν οικονομική αξία.
Για πολλά χρόνια ο χώρος του πολιτισμού στηρίχθηκε σε μια επικίνδυνη φράση: «το κάνουμε επειδή το αγαπάμε». Ναι, το αγαπάμε. Αλλά με την αγάπη δεν πληρώνεις ούτε το εργαστήριο ούτε το ενοίκιο ούτε τα υλικά σου.
Δεν πιστεύω όμως ότι η απάντηση είναι να μετατρέψουμε κάθε ανεξάρτητη πρωτοβουλία σε έναν ακόμη γραφειοκρατικό οργανισμό.
Χρειαζόμαστε μικτές μορφές: δημόσια στήριξη χωρίς έλεγχο του περιεχομένου, σταθερότερες επιχορηγήσεις, πρόσβαση σε χώρους, φορολογικά εργαλεία, κοινωνική προστασία των καλλιτεχνών και πραγματική αμοιβή της εργασίας.
Τι δείχνουν παραδείγματα από άλλες χώρες της «περιφέρειας»;
Υπάρχουν πλέον ενδιαφέροντα παραδείγματα από το εξωτερικό.
Η Πορτογαλία δημιούργησε ειδικό καθεστώς για τους επαγγελματίες του πολιτισμού με εργασιακή και κοινωνική προστασία. Η Σλοβενία έχει μηχανισμούς μέσω των οποίων, υπό προϋποθέσεις, το κράτος καλύπτει ασφαλιστικές εισφορές αυτοαπασχολούμενων καλλιτεχνών. Η Ιρλανδία προχώρησε ακόμη περισσότερο, δοκιμάζοντας ένα βασικό εισόδημα για καλλιτέχνες.
Δεν χρειάζεται να αντιγράψουμε κανένα μοντέλο αυτούσιο. Χρειάζεται, όμως, να δεχτούμε κάτι πολύ απλό: η ελευθερία της καλλιτεχνικής δημιουργίας χρειάζεται και τις υλικές προϋποθέσεις για να υπάρξει. Διαφορετικά, κινδυνεύουμε να δημιουργήσουμε μια τέχνη «ανεξάρτητη» στην οποία τελικά έχουν πρόσβαση μόνο όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα να εργάζονται δωρεάν.
Και αυτό δεν είναι ανεξαρτησία.
Στο φετινό πρόγραμμα του Platforms Project βλέπουμε αρκετές συμμετοχές που καταπιάνονται άμεσα με κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα – το The Red Boat Projects για την έμφυλη βία, το Museum of Forgetting για την ανοιχτή πληγή του πολέμου κ.ά. Ποιο είναι κατά τη γνώμη σας το συστατικό για μια πραγματικά πολιτική τέχνη;
Δεν πιστεύω ότι ένα έργο γίνεται πολιτικό επειδή μιλάει για ένα πολιτικό θέμα. Μπορεί να μιλάει για πόλεμο, βία, φύλο, προσφυγιά, ανισότητα και παρ’ όλα αυτά να παραμένει απλώς μια εικονογράφηση μιας ήδη γνωστής θέσης.
Για μένα, η πολιτική δύναμη της τέχνης βρίσκεται αλλού: στην ικανότητά της να δημιουργεί μια ρωγμή στη βεβαιότητά μας.Να σε αναγκάζει για λίγο να σταθείς απέναντι σε κάτι που πίστευες ότι γνώριζες και να το ξαναδείς. Και αυτό δεν απαιτεί απαραίτητα ένα σύνθημα.
Ένα σχεδόν σιωπηλό έργο μπορεί να είναι βαθιά πολιτικό. Και ένα έργο γεμάτο πολιτικά συνθήματα μπορεί να μην είναι καθόλου.
Η τέχνη δεν είναι δημοσιογραφία και σίγουρα δεν είναι προκήρυξη. Δεν είναι υποχρεωμένη να δώσει απαντήσεις. Έχει το δικαίωμα να μας δημιουργήσει ερωτήματα.
Και ίσως το πραγματικά πολιτικό αρχίζει ακριβώς εκεί: όταν ο θεατής παύει να είναι απλώς θεατής και αναγκάζεται να πάρει θέση απέναντι σε αυτό που βλέπει.
Γιατί η τέχνη δεν αλλάζει τον κόσμο μόνη της. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε ο ένας απέναντι στον άλλον.
Και από εκεί μπορεί να αρχίσει κάτι πολύ μεγαλύτερο.
Τέλος, πείτε μου έναν λόγο να έρθει κάποιος που πηγαίνει τακτικά σε εκθέσεις και έναν για να έρθει κάποιος που δεν έχει πάει ποτέ του.
Σε αυτόν που πηγαίνει συχνά σε εκθέσεις θα έλεγα: Έλα για να δεις αυτό που ακόμη δεν ξέρεις ότι υπάρχει.
Εδώ δεν έρχεσαι για να δεις μόνο τα ονόματα που ήδη γνωρίζεις. Σε λίγες ώρες μπορείς να συναντήσεις δεκάδες ανεξάρτητες σκηνές από διαφορετικές χώρες, να μιλήσεις με τους ίδιους τους ανθρώπους που τις δημιουργούν και ίσως να ανακαλύψεις κάτι πριν αποκτήσει όνομα, αγορά ή αναγνώριση.
Σε εκείνον που δεν έχει πάει ποτέ σε έκθεση θα έλεγα κάτι ακόμη πιο απλό: Έλα χωρίς να φοβάσαι ότι πρέπει να καταλάβεις.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις ιστορία της τέχνης. Δεν χρειάζεται να ξέρεις ονόματα. Δεν υπάρχει εξέταση στην έξοδο. Περπάτησε. Κοίταξε. Μίλησε με έναν καλλιτέχνη. Διαφώνησε. Βαρέσου. Γέλα. Στάσου μπροστά σε κάτι που δεν καταλαβαίνεις. Αφέσου. Γιατί κάποια στιγμή μπορεί να ανακαλύψεις ότι η σύγχρονη τέχνη δεν είναι κάτι ξένο, κλεισμένο μέσα σε έναν κόσμο ειδικών. Μιλάει για τον κόσμο στον οποίο ήδη ζεις.
Και τελικά, όπως λέω εδώ και χρόνια για το Platforms Project: η τέχνη δεν είναι κάτι έξω από εμάς. Είναι εμείς.
***
INFO
Platforms Project 2026
17-20/9
Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων
Είσοδος ελεύθερη
Πληροφορίες εδώ.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.