Mουσολίνι: Ο Γιος του Αιώνα – Το πιο τρομακτικό θέαμα είναι αυτό που απολαμβάνεις

Ο Βρετανός σκηνοθέτης, γνωστός για την κομψότητα και τη συναισθηματική ευαισθησία ταινιών όπως το Pride & Prejudice και το Atonement, εγκαταλείπει κάθε υποψία κινηματογραφικής εγκράτειας στο Mουσολίνι: Ο Γιος του Αιώνα, παραδίδοντας ένα ξέφρενο, παραισθησιογόνο σχεδόν, θέαμα. Φρενήρες μοντάζ, εξπρεσιονιστικά σκηνικά, ηλεκτρονική μουσική από Chemical Brothers, μαύρο χιούμορ και ένας πρωταγωνιστής που απευθύνεται διαρκώς στο κοινό συνθέτουν μία σειρά που αρνείται πεισματικά να υπακούσει στους κανόνες του παραδοσιακού ιστορικού δράματος, επιχειρώντας να ανασυνθέσει την άνοδο του Ιταλού δικτάτορα

Βασισμένο στο ομώνυμο, πολυβραβευμένο μυθιστόρημα του Antonio Scurati, το M. Son of the Century, παρακολουθεί, μέσα από οκτώ επεισόδια, την πολιτική διαδρομή του Mussolini από το 1919, όταν ιδρύει το κίνημα που θα εξελιχθεί στο Εθνικό Φασιστικό Κόμμα, μέχρι το 1925 και την οριστική εδραίωση της δικτατορικής του εξουσίας. Είναι μία περίοδος καθοριστική όχι μόνο για την ιταλική, αλλά και για την ευρωπαϊκή ιστορία, καθώς καταγράφει τη σταδιακή αποσύνθεση των δημοκρατικών θεσμών και τη μετατροπή ενός περιθωριακού πολιτικού κινήματος σε κυρίαρχη δύναμη. Ο Wright, ωστόσο, δεν ενδιαφέρεται να παρουσιάσει μία συμβατική ιστορική βιογραφία, ούτε να αναπαραστήσει το παρελθόν με τη γνώριμη σοβαροφάνεια των τηλεοπτικών παραγωγών εποχής. Αντιθέτως αντιμετωπίζει την Ιστορία ως ένα χαοτικό πολιτικό θέατρο, όπου η εξουσία διεκδικείται μέσα από τη βία, την εξαπάτηση, τον οπορτουνισμό και την αδιάκοπη κατασκευή δημόσιας εικόνας.

Το αποτέλεσμα είναι μία αλλόκοτη διασταύρωση γκανγκστερικού δράματος, πολιτικής σάτιρας και εφιαλτικού καμπαρέ. Και η συγκεκριμένη αισθητική προσέγγιση δεν αποτελεί απλώς μια εντυπωσιοθηρική σκηνοθετική επιλογή, αλλά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το ίδιο το αντικείμενο της αφήγησης.

Η αισθητική της εξουσίας

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των φασιστικών κινημάτων υπήρξε η συστηματική αξιοποίηση της εικόνας και του θεάματος ως εργαλείων πολιτικής κινητοποίησης. Οι στολές, τα σύμβολα, οι μαζικές συγκεντρώσεις, οι τελετουργίες και η εξιδανίκευση της ηγετικής μορφής δεν λειτουργούσαν απλώς ως διακοσμητικά στοιχεία μιας ιδεολογίας, αλλά ως μηχανισμοί παραγωγής συλλογικής ταυτότητας και συναισθηματικής ταύτισης. Εδώ μπορεί κανείς να αναγνωρίσει και τη συγγένεια με την έννοια της «αισθητικοποίησης της πολιτικής», όπως την περιέγραψε ο Walter Benjamin – τη μετατροπή της πολιτικής εμπειρίας σε οργανωμένο θέαμα, το οποίο καλλιεργεί τη συγκίνηση και τη συμμετοχή των μαζών.

Ο Wright μεταφέρει αυτή τη λογική στην ίδια τη μορφή της σειράς. Η κάμερα παραμορφώνει πρόσωπα μέσα από ασυνήθιστες γωνίες λήψης, τα σκηνικά αποκτούν μια σκόπιμη θεατρικότητα, ενώ το μοντάζ ακολουθεί έναν επιθετικό, σχεδόν πυρετώδη ρυθμό. Η ηλεκτρονική μουσική του Tom Rowlands, του ενός από τους δύο Chemical Brothers, λειτουργεί ως αναπόσπαστο μέρος αυτής της αισθητικής ταυτότητας, για εικόνες που μοιάζουν να συγκρούονται μεταξύ τους, πολιτικές ομιλίες που μετατρέπονται σε παράξενες χορογραφίες και Ιστορία που αποκτά την ενέργεια ενός ζοφερού μουσικού βίντεο.

Οι επιρροές από τον γερμανικό εξπρεσιονισμό και τον ιταλικό φουτουρισμό είναι εμφανείς. Είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα ιστορική αναφορά, καθώς ο φουτουρισμός, με τη λατρεία του για την ταχύτητα, τη μηχανή, τη βία και τη ρήξη με το παρελθόν, διατηρούσε στενούς δεσμούς με την πρώιμη φασιστική ιδεολογία. Ο Wright επιστρατεύει, επομένως, αισθητικές συγγένειες της ίδιας της εποχής για να αποτυπώσει την πολιτική της δυναμική, δημιουργώντας μία αντίφαση: η σειρά αντλεί μέρος της οπτικής της γοητείας από καλλιτεχνικές παραδόσεις που συνδέθηκαν ιστορικά με το αντικείμενο της κριτικής της.

Αυτή η φορμαλιστική υπερβολή είναι ίσως το πιο τολμηρό χαρακτηριστικό της παραγωγής. Σε μια τηλεοπτική πραγματικότητα όπου ακόμη και τα ιστορικά δράματα συχνά επιδιώκουν έναν αποστειρωμένο ρεαλισμό, το Mussolini: Son of the Century επιλέγει τη διαρκή αισθητική πρόκληση. Δεν ενδιαφέρεται τόσο να αναπαραστήσει την πραγματικότητα όσο να αποτυπώσει την ψυχολογία μιας εποχής που μοιάζει να παρασύρεται από την ίδια της την πολιτική αστάθεια.

Ένας δικτάτορας χωρίς το μεγαλείο του μύθου του

Στο επίκεντρο αυτής της δαιδαλώδους σκηνοθετικής σύνθεσης βρίσκεται ο Luca Marinelli. Ο Ιταλός ηθοποιός μεταμορφώνεται σωματικά και εκφραστικά, δημιουργώντας έναν Μουσολίνι ταυτόχρονα απειλητικό, γελοίο, αλαζονικό, ανασφαλή, σχεδόν ζωώδη. Είναι μία εσκεμμένα υπερβολική ερμηνεία, γεμάτη από απότομες μεταβολές στη φωνή, χειρονομίες και εκρήξεις θυμού, χωρίς ωστόσο να εγκλωβίζεται σε καρικατούρα.

Η σειρά αρνείται να παρουσιάσει τον Mussolini ως κάποια παντοδύναμη πολιτική ιδιοφυΐα που είχε εξαρχής σχεδιάσει την κατάκτηση της εξουσίας. Αντιθέτως, αναδεικνύει έναν οπορτουνιστή που προσαρμόζει διαρκώς τη ρητορική και τις συμμαχίες του, αξιοποιώντας τις αντιφάσεις της μεταπολεμικής ιταλικής κοινωνίας. Η φιλοδοξία του είναι τεράστια, αλλά η πορεία του δεν είναι ούτε ευθύγραμμη, ούτε αναπόφευκτη. Συχνά εξαρτάται από συγκυρίες, πολιτικούς υπολογισμούς και την αδυναμία των αντιπάλων του να αντιληφθούν εγκαίρως το μέγεθος της απειλής.

Αυτή η προσέγγιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία, επειδή απομακρύνει την αφήγηση από τη βολική ερμηνεία της Ιστορίας μέσα από την προσωπικότητα ενός και μόνο ανθρώπου. Η άνοδος του Mussolini δεν παρουσιάζεται ως ανεξήγητη ιστορική ανωμαλία, αλλά ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών. Η οικονομική ανασφάλεια, η κοινωνική πόλωση, ο εθνικισμός, η οργανωμένη πολιτική βία και η ανοχή σημαντικών τμημάτων των παραδοσιακών ελίτ κατασκευάζουν ένα περιβάλλον όπου ο αυταρχισμός μπορεί σταδιακά να αποκτήσει θεσμική νομιμοποίηση.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η παρουσία των ανθρώπων που περιστοιχίζουν τον πρωταγωνιστή, από τους πολιτικούς συνεργάτες και συνοδοιπόρους του μέχρι τις γυναίκες της προσωπικής του ζωής. Ιδιαίτερα η Margherita Sarfatti, ερωμένη, διανοούμενη και σημαντική επιρροή στη διαμόρφωση της δημόσιας εικόνας του, προσφέρει μια περισσότερο σύνθετη ματιά στις σχέσεις εξουσίας που διατρέχουν την αφήγηση. Παρά την απόλυτη κυριαρχία του κεντρικού της χαρακτήρα, η σειρά αναγνωρίζει ότι η οικοδόμηση ενός πολιτικού μύθου δεν αποτελεί ποτέ αποκλειστικά προσωπικό επίτευγμα.

Μια ιστορία που συνομιλεί με το παρόν

Η πιο ανησυχητική διάσταση του Mussolini είναι ότι, παρά τη σαφή ιστορική του τοποθέτηση, δύσκολα μπορεί να παρακολουθηθεί αποκλειστικά ως αφήγηση για το παρελθόν. Η επανεμφάνιση ακροδεξιών και αυταρχικών πολιτικών ρευμάτων σε διαφορετικές χώρες έχει επαναφέρει στο προσκήνιο ερωτήματα σχετικά με την ανθεκτικότητα των δημοκρατικών θεσμών, τη δύναμη της πολιτικής προπαγάνδας και τους τρόπους με τους οποίους ακραίες ιδέες μπορούν να μετακινηθούν από το περιθώριο στο κέντρο του δημόσιου διαλόγου.

Αυτό δεν σημαίνει, φυσικά, ότι οι σύγχρονες πολιτικές εξελίξεις μπορούν να ταυτιστούν με τις ιδιαίτερες συνθήκες της Ιταλίας του Μεσοπολέμου. Ο ιστορικός φασισμός υπήρξε ένα συγκεκριμένο πολιτικό φαινόμενο, με διακριτά ιδεολογικά, οργανωτικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά. Ωστόσο, η σειρά αναδεικνύει μηχανισμούς πολιτικής κινητοποίησης που μπορούν να εξεταστούν και πέρα από το στενό ιστορικό τους πλαίσιο: την κατασκευή εσωτερικών εχθρών, την καλλιέργεια μιας συλλογικής αίσθησης ταπείνωσης, την υπόσχεση εθνικής αναγέννησης και την παρουσίαση της βίας ως αναγκαίου μέσου αποκατάστασης της τάξης.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η ανάδειξη της σταδιακής διάβρωσης των δημοκρατικών εγγυήσεων. Η κατάρρευση ενός πολιτεύματος δεν αποτελεί πάντοτε το αποτέλεσμα μιας μοναδικής, θεαματικής ανατροπής, μπορεί να προκύψει μέσα από διαδοχικούς συμβιβασμούς, θεσμικές υποχωρήσεις και την πεποίθηση ότι οι πολιτικοί παράγοντες που επιδιώκουν τη συγκέντρωση εξουσίας μπορούν τελικά να ελεγχθούν από το υπάρχον σύστημα. Η ιστορία του Mussolini είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των καταστροφικών συνεπειών που μπορεί να έχει αυτή η λογική.

Παράλληλα ο τρόπος με τον οποίο ο Wright παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή του αναδεικνύει μία σύγχρονη πτυχή της πολιτικής επικοινωνίας: τη σημασία της προσωπικότητας ως θεάματος. Ο Mussolini εμφανίζεται ως ένας άνθρωπος που κατανοεί ενστικτωδώς τη δύναμη της πρόκλησης, της υπερβολής και της κατασκευασμένης δημόσιας εικόνας. Σε μία εποχή όπου τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μετατρέψει την προσοχή σε πολύτιμο πολιτικό κεφάλαιο, η σχέση ανάμεσα στη δημοσιότητα, το συναίσθημα και την πολιτική επιρροή εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό αντιλαμβάνεται την εξουσία.

Η γοητεία, η αποστροφή και η συνενοχή του θεατή

Όλα τα παραπάνω αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον μέσα από ένα από τα πιο ευρηματικά σκηνοθετικά τεχνάσματα της σειράς: το διαρκές σπάσιμο του τέταρτου τοίχου. Ο Mussolini του Marinelli απευθύνεται συστηματικά στην κάμερα, εκμυστηρεύεται τις σκέψεις του, σχολιάζει τις εξελίξεις και επιχειρεί να μετατρέψει τον θεατή σε προσωπικό του συνομιλητή.

Η επιλογή αυτή παραπέμπει στο μπρεχτικό θέατρο και στις τεχνικές αποστασιοποίησης, ο Wright ωστόσο μοιάζει να αντιστρέφει προσωρινά αυτή τη λειτουργία. Αντί να διακόπτει εξαρχής τη συναισθηματική ταύτιση, επιτρέπει στον πρωταγωνιστή να μας παρασύρει στη θεατρικότητα και τη γοητεία της περσόνας του. Η αποστασιοποίηση προκύπτει αργότερα, όταν συνειδητοποιούμε την απόσταση ανάμεσα στον σχεδόν απολαυστικό τρόπο παρουσίασης του χαρακτήρα και στις πραγματικές συνέπειες των πράξεών του.

Εδώ εντοπίζεται και το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό ρίσκο του εγχειρήματος. Όταν ένας δικτάτορας αποκτά τη γοητεία ενός τηλεοπτικού αντιήρωα, όταν η παρουσία του μαγνητίζει το βλέμμα και κάθε σκηνή του οργανώνεται με τέτοια σκηνοθετική ενέργεια, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος η κριτική αναπαράσταση να μετατραπεί σε ένα θέαμα που θαυμάζουμε ανεξάρτητα από το περιεχόμενό του.

Η σειρά δεν αποφεύγει πάντοτε αυτή την παγίδα. Η διαρκής αισθητική υπερβολή μπορεί να γίνει εξαντλητική, ενώ η σχεδόν αποκλειστική εστίαση στον Mussolini περιορίζει ενίοτε τον χώρο που αφιερώνεται στις εμπειρίες των ανθρώπων που υπέστησαν τη βία του καθεστώτος. Επιπλέον, ο ασταμάτητος ρυθμός και η πληθώρα φορμαλιστικών ευρημάτων δεν επιτρέπουν πάντοτε στις δραματικές στιγμές να αποκτήσουν το συναισθηματικό βάρος που τους αναλογεί. Ο Wright μοιάζει κάποιες φορές τόσο γοητευμένος από τις κινηματογραφικές δυνατότητες του υλικού του, ώστε δυσκολεύεται να αναγνωρίσει πότε μια σκηνή θα ήταν αποτελεσματικότερη χωρίς ακόμη μία σκηνοθετική επίδειξη.

Παρά τις αδυναμίες αυτές, η ένταση ανάμεσα στη γοητεία και την αποστροφή αποτελεί και τη μεγαλύτερη αρετή της παραγωγής. Ο Wright δεν αρκείται στο να καταδικάσει εκ των υστέρων μια σκοτεινή ιστορική περίοδο, αλλά επιχειρεί να προσεγγίσει ένα δυσκολότερο ερώτημα: πώς μια καταστροφική ιδεολογία κατάφερε να παρουσιαστεί στους υποστηρικτές της ως μια συναρπαστική υπόσχεση αναγέννησης; Η απάντηση βρίσκεται και στη δύναμη του θεάματος να δημιουργεί συναισθηματική εμπλοκή, να οργανώνει συλλογικές επιθυμίες και να προσφέρει την ψευδαίσθηση συμμετοχής σε κάτι μεγαλύτερο από το άτομο.

Η εξουσία δεν χρειάζεται να επιβληθεί εξαρχής με τον φόβο. Μπορεί πρώτα να προκαλέσει ενθουσιασμό, να προσφέρει βεβαιότητες, να υποσχεθεί λύσεις και να μετατρέψει την πολιτική σε παράσταση στην οποία όλοι αισθάνονται ότι συμμετέχουν.

Μέχρι τη στιγμή που αντιλαμβάνεσαι ότι δεν παρακολουθείς πλέον απλώς το θέαμα. Είσαι μέρος του.

Το Μουσολίνι: Ο Γιος του Αιώνα προβάλλεται αποκλειστικά στο Cinobo.

Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.