«Το σώμα σου είναι πεδίο μάχης»: Όταν η Barbara Kruger εφηύρε το διάσημο φεμινιστικό σύνθημα
Με αφορμή την πρώτη ατομική έκθεση της εμβληματικής Αμερικανίδας καλλιτέχνιδας στο ΚΠΙΣΝ, ανατρέχουμε στο πόστερ της Kruger που έγινε σύμβολο για τον φεμινιστικό αγώνα.
- 10 ΦΕΒ 2026
Γνώριζε τη δουλειά από μέσα. Έχοντας εκπαιδευτεί για περισσότερο από μια δεκαετία ως graphic designer και art director στον περιοδικό Τύπο προτού πάρει την απόφαση να μεταπηδήσει στον κόσμο της τέχνης και αφήσει ανεξίτηλα το στίγμα της στην ιστορία του οπτικού πολιτισμού της Δύσης, η νεαρή Barbara Kruger γνώριζε πώς να αιχμαλωτίζει το μάτι του θεατή σε ένα κόσμο που κατακλύζεται από εικόνες.
Απλώς, δεν σκόπευε να το κάνει για να εξυπηρετεί το κατεστημένο της εποχής. Αντίθετα, σκόπευε να το υπονομεύσει με τα ίδια του τα όπλα.
Έχουμε περάσει στη δεκαετία του 1980, όταν η Barbara Kruger εγκαταλείπει την επαγγελματική της καριέρα, παρά τον υψηλό μισθό και την αναγνώριση που απολάμβανε. Εκείνη την εποχή, μέσα στο συντηρητικό κλίμα της προεδρίας Reagan και την αναζωπύρωση των στερεοτύπων στην κοινωνία, παίρνει μορφή το λεγόμενο «τρίτο κύμα» του φεμινισμού και η Barbara Kruger βρίσκει τον εαυτό της ανάμεσα σε μια μερίδα φεμινιστριών καλλιτεχνών όπως οι Cindy Sherman και Martha Rosler που αντιδρούν μέσα από την τέχνη τους ενάντια στον παραδοσιακό ρόλο της καλής «νοικοκυράς» και «μητέρας» που είχαν διδαχτεί από τους γονείς τους.
Ενάντια στον κομφορμισμό που επιβάλλει ύπουλα η μαζική κουλτούρα.
Σε αυτό το πλαίσιο, θα κάνουν την εμφάνισή τους τα πρώτα αιχμηρά σλόγκαν με bold γραμματοσειρά πάνω σε ασπρόμαυρες φωτογραφίες από περιοδικά ή έντυπα – ένα στυλ το οποίο θα κατασταλλάξει (με την προσθήκη του κόκκινου χρώματος αργότερα) και τελικά θα ορίσει τη χαρακτηριστική ταυτότητα της Barbara Kruger. Από την αρχή, τα έργα της θυμίζουν έντονα διαφημιστικά πόστερ, ξεγελώντας το μάτι για τον σκοπό που υπηρεττούν. “Υou Are Not Yourself”, γράφει π.χ. ένα του 1981, με φόντο τη θρυματισμένη αντανάκλαση μιας γυναικείας μορφής σε έναν πυροβολημένο καθρέφτη.
Ήδη από το πρώτο δείγμα, η Kruger καθιστά σαφές ότι αντιμετωπίζει την τέχνη όχι ως κάτι όμορφο για να τοποθετήσεις στο σαλόνι σου. Αλλά σαν κάτι κοινωνικά και πολιτικά δυναμικό, ενοχλητικό και ανήσυχο. Κάτι που «θέτει σε κίνδυνο τη σχέση μας με τον ορατό κόσμο». Κάτι που είναι «απειλή για το μάτι», όπως έχει δηλώσει η ίδια.
“Buy me”, “Money can buy you love”, “We don’t need another hero”, εκφράζουν με ίδια απροκάλυπτη ευθύτητα έργα της τα οποία εκτίθενται εκείνη τη δεκαετία σε εκθέσεις που αντιπροσωπεύουν την εικαστική πρωτοπορία, όπως οι Whitney Biennial και Documenta 7. Ακόμη πιο επιδραστικό θα σταθεί το “Shop Therefore I Am” το οποίο κυκλοφορεί η Barbara Kruger το 1987, παραφράζοντας το πασίγνωστο ρητό του Ρενέ Ντεκάρτ που θεμελίωσε τον Διαφωτισμό («σκέφτομαι, άρα υπάρχω), σε μία κριτική ανασκόπηση των σχέσεων μεταξύ επιθυμίας και αυτο-εκπλήρωσης που καλλιεργεί συστηματικά ο καπιταλισμός και το λαμπρό αμερικάνικο όνειρο.
Κάπως έτσι, οδηγούμαστε στο έτος 1987 και το σλόγκαν “Your Body Is a Battleground” που εγινε σύμβολο για τον φεμινιστικό αγώνα.
Η πορεία του 1989 και η παρέμβαση της Kruger
Σε έναν προηγούμενο κύκλο της ιστορίας συντηρητισμού στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, το δικαίωμα στην άμβλωση είχε κινδυνεύσει να υπονομευτεί αλλά, σε αντίθεση με το 2022, δεν έγινε πράξη. Στις 9 Απριλίου του 1989, υπό τον κίδυνο και τότε της αναίρεσης της απόφασης Roe v. Wade (με την οποία υπάρχει ομοσπονδιακή συνταγματική προστασία της άμβλωσης), δεκάδες χιλιάδες κόσμου βγαίνουν στους δρόμους της Ουάσινγκτον, διαδηλώνοντας για το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των γυναικών.
Ανάμεσα στη λαοθάλασσα κόσμου, εμφανίζεται και ένα πόστερ με τη χαρακτηριστική οπτική γλώσσα της Barbara Kruger που θα εξελιχθεί σε σύνθημα.
Όπως εξήγησε αργότερα σε συνεντεύξεις της, την προηγούμενη νύχτα της διαδήλωσης είχε οργανώσει επιδρομή για αφισοκολλήσεις σε όλη τη Νέα Υόρκη μαζί με τους τότε φοιτητές της (εκείνη τη χρονιά δίδασκε στο πρόγραμμα Whitney Independent Study Program). «Το λέγαμε sniping», όπως έχει δηλώσει, «ένας τρομακτικός όρος για μια τόσο ευγενική αλλά παρ’ όλα αυτά παράνομη δραστηριότητα». Πολύ περισσότερο από εικαστική, η συγκεκριμένη κίνηση ήταν μια πολιτική παρέμβαση από την Kruger, για να ενισχύσει συμμετοχή και την ορατότητα του φεμινιστικού κινήματος.
«Είχα πάει σε πολλές πορείες στην Ουάσιγκτον όλα αυτά τα χρόνια – είτε για ζητήματα των γυναικών είτε για τον πόλεμο στο Βιετνάμ», είχε περιγράψει η έκτοτε διάσημη καλλιτέχνιδα για το συγκεκριμένο έργο, «το μόνο που με ενδιέφερε ήταν ποιος έχει τον λόγο και ποιος φιμώνεται – αυτό έγινε η βάση για να φτιάξω το poster για την πορεία των γυναικών το 1989».
Η εμβληματική αφίσα παρουσίαζε το πρόσωπο μιας γυναίκας, δαιρεμένο χρωματικά στη μέση (θετική-αρνητική έκθεση), να κοιτάει ευθέως στην κάμερα, με τη φράση που αργότερα αποτέλεσε σύνθημα σε αμέτρητα πανό, φεμινιστικές αναλύσεις, δημόσιες παρεμβάσεις, social media καμπάνιες: «το σώμα σου είναι πεδίο μάχης». Παρότι η ίδια αρνείται ταμπέλες όπως «φεμινιστική τέχνη», είναι γεγονός πως με αυτή την τόσο εύστοχη φράση άλλαξε μια για πάντα τον τρόπο που αρθρώνονται οι φεμινιστικές διεκδικήσεις στη δημόσια σφαίρα, παραμένοντας αναλλοίωτα επίκαιρη μέχρι σήμερα.
Η έκθεση την άνοιξη στο ΚΠΙΣΝ
Έτοιμοι να αναμετρηθείτε με την σκληρή αλήθεια των αιχμηρών σλόγκαν από την Barbara Kruger;
Σε μία κίνηση που αποτίει φόρο τιμής στον δημόσιο χαρακτήρα της τέχνης της εμβληματικής Αμερικανίδας εικαστικού, η μεγάλη ανοιξιάτικη έκθεση που ανακοινώθηκε από το ΚΠΙΣΝ θα περιλαμβάνει δεκατρία νέα –ειδικά σχεδιασμένα για τον εξωτερικό χώρο του Κέντρου Πολιτισμού– έργα μεγάλης κλίμακας, μεταξύ των οποίων και μία μνημειακή τοιχογραφία ύψους 90 μ. στο κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Δεκατρία μηνύματα γραμμένα για πρώτη φορά στα ελληνικά από την ίδια, ανατρέποντας όπως πάντα τις αρχές και τους κανόνες που διδάσκει ο κυρίαρχος λόγος.
Η έκθεση Untitled (Pride and Contempt) θα τρέξει από 28 Απριλίου έως 1 Νοεμβρίου, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό. Επιμέλεια Έκθεσης: Κατερίνα Σταθοπούλου
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.