Για την Rumena Bužarovska ο φεμινισμός δεν είναι ριζοσπαστικός

Σε μια εποχή όπου η λογοτεχνία καλείται όλο και συχνότερα να πάρει θέση απέναντι στις κοινωνικές και πολιτικές αναταράξεις, η φωνή της Rumena Bužarovska ξεχωρίζει για την ευθύτητα και την κριτική της οξύτητα.

Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Βόρεια Μακεδονία σε μια περίοδο έντονων μετασχηματισμών μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, η Bužarovska αντλεί από την καθημερινότητα, τις κοινωνικές αντιφάσεις και τις έμφυλες ανισότητες της περιοχής για να δημιουργήσει μια λογοτεχνία που δεν φοβάται να είναι και πολιτική. Τα διηγήματά της, συχνά αιχμηρά και σαρκαστικά, εξερευνούν τη ζωή των γυναικών μέσα σε πατριαρχικές κοινωνίες, φωτίζοντας τις λεπτές ισορροπίες ανάμεσα στην προσωπική εμπειρία και τη συλλογική πραγματικότητα.

Στην Αθήνα έρχεται για το φεστιβάλ WOW – Women of the World Athens, το οποίο επιστρέφει για τέταρτη χρονιά από τις 27 έως τις 30 Μαρτίου 2026 στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), σε συνεργασία με το WOW Foundation. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη διεθνή διοργάνωση αφιερωμένη στις γυναίκες, τις θηλυκότητες και τα μη δυαδικά άτομα, που επιχειρεί να ανοίξει τη συζήτηση γύρω από τα πιο επίκαιρα ζητήματα του αγώνα για έμφυλη ισότητα, τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, δίνοντας χώρο σε φωνές που εμπνέουν και καλλιεργούν την προοπτική ενός πιο δίκαιου κόσμου.

Στο πλαίσιο του φεστιβάλ, την Παρασκευή 27 Μαρτίου στις 18:30, στον Φάρο του ΚΠΙΣΝ, παρουσιάζεται η σκηνική εκδοχή της συλλογής διηγημάτων της Ο άντρας μου σε σκηνοθεσία της Μαρίας Μαγκανάρη. Η σκηνοθέτρια, μαζί με τη Μαρία Σκουλά και την Αμαλία Καβάλη, μεταφέρουν στη σκηνή ιστορίες γυναικών που κινούνται ανάμεσα στο κωμικό και το δραματικό, δίνοντας πνοή στους χαρακτηριστικούς, συχνά αφοπλιστικά ειλικρινείς χαρακτήρες της Bužarovska.

Μετά το τέλος της παράστασης –η οποία σηματοδοτεί και την έναρξη του WOW Athens 2026, ανοίγοντας έναν χώρο συλλογικού προβληματισμού γύρω από το φύλο, τις σχέσεις και τη σύγχρονη γυναικεία ταυτότητα– θα ακολουθήσει η πρώτη κεντρική ομιλία του φεστιβάλ με τη συγγραφέα.

Με αφορμή τη συμμετοχή της στο WOW Festival, η Bužarovska μιλά στο Oneman για το πώς το βαλκανικό της υπόβαθρο διαμόρφωσε τη γραφή της, για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στη λογοτεχνία και για το γιατί θεωρεί ότι ο φεμινισμός σήμερα συνδέεται άμεσα με την αντίσταση απέναντι στην άνοδο του αυταρχισμού. Παράλληλα, εξηγεί γιατί επιμένει να γράφει με το βλέμμα στραμμένο στο τοπικό της κοινό, απορρίπτοντας την ιδέα της «καπιταλιστικής επιτυχίας» στη διεθνή αγορά βιβλίου.

Στη συζήτηση που ακολουθεί, η Bužarovska μιλά με ειλικρίνεια για τη λογοτεχνία ως καθρέφτη της πραγματικότητας, αλλά και ως πιθανό μοχλό αλλαγής.

Φωτογραφία: Nebojsa Babic

Μεγάλωσες στη Βόρεια Μακεδονία, στα Βαλκάνια, σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών. Πώς διαμόρφωσε αυτό το περιβάλλον τη συγγραφική σου φωνή;

Πιστεύω ότι κάθε κοινωνία διαμορφώνει τους ανθρώπους και τον τρόπο που γράφουν, ειδικά όταν η γραφή τους είναι πολιτική. Και θεωρώ πως η περισσότερη γραφή είναι πολιτική ή κοινωνική. Δεν μπορείς να αποκοπείς από το περιβάλλον σου και να προσποιείσαι ότι η τέχνη υπάρχει απλώς «για την τέχνη», ότι δημιουργούμε κάτι όμορφο που δεν είναι πολιτικό -όπως είπε πρόσφατα ο Wim Wenders στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου. Διαφωνώ κάθετα με την ιδέα ότι η τέχνη πρέπει να είναι απολιτική. Είναι προνόμιο λίγων, πιθανότατα δυτικών λευκών ανδρών, να το υποστηρίζουν αυτό. Για μένα, λοιπόν, ναι, το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσα επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο που γράφω, γιατί γράφω για έναν συγκεκριμένο κοινωνικό, πολιτικό και πατριαρχικό τρόπο ύπαρξης.

Υπήρξε μια καθοριστική στιγμή ή μια συγκεκριμένη επιρροή που σε έκανε να θέλεις να γίνεις συγγραφέας;

Δεν σκέφτηκα ποτέ πραγματικά ότι θα γίνω συγγραφέας. Και αν το σκεφτείς, το να είσαι συγγραφέας δεν ήταν ένα προσοδοφόρο ή «κανονικό» επάγγελμα για μια γυναίκα. Ακόμα και σήμερα δεν είναι, είναι δύσκολο να είσαι απλώς συγγραφέας. Οπότε δεν το σκέφτηκα ποτέ, δεν το φαντάστηκα ποτέ για τον εαυτό μου.

Στην πραγματικότητα, έγραφα από πολύ μικρή ηλικία. Θυμάμαι ότι έγραφα διηγήματα και τα έδινα σε φίλους μου, και εκείνοι μου έλεγαν: «Γράφεις πολύ καλά. Γιατί δεν προσπαθείς να το δημοσιεύσεις;». Έτσι δημοσίευσα κάτι σε ηλικία 23 ή 24 ετών, νομίζω. Μετά κάποιος μου έστειλε έναν σύνδεσμο για μια συγγραφική υποτροφία (residency) στη Βιέννη. Είπα ότι θα κάνω αίτηση και τελικά έγινα δεκτή.

Και όταν έγινα δεκτή, τότε έπρεπε πραγματικά να αρχίσω να σκέφτομαι τον εαυτό μου ως συγγραφέα. Αυτή ήταν η καθοριστική στιγμή: όταν κάποιος άλλος μου είπε ότι είμαι συγγραφέας, γιατί εγώ δεν μπορούσα να το φανταστώ για τον εαυτό μου.

Και ακόμη και τώρα, έχει γίνει κάτι που ίσως κάποιοι το επιθυμούν -πιθανώς και λόγω του καπιταλισμού: «Έγραψα ένα βιβλίο, θα το γράψω στα αγγλικά, θα πουλήσει ένα εκατομμύριο αντίτυπα, θα γίνω διάσημη, πλούσια και επιτυχημένη μέσω των βιβλίων». Αυτή είναι μια καπιταλιστική ιδέα που βλέπω ότι υπάρχει, τη βλέπω σε ορισμένες νεαρές γυναίκες.

Εγώ όμως ποτέ δεν το φαντάστηκα έτσι. Και δεν φαντάστηκα πολλά πράγματα ως κορίτσι. Είχα περιορισμένες ιδέες για το τι μπορούσα να γίνω, γιατί αυτό μας έλεγε η πατριαρχία: μπορείς να γίνεις δασκάλα, μπορείς να ονειρεύεσαι να γίνεις ηθοποιός, τραγουδίστρια, μοντέλο ή να γίνεις νοσηλεύτρια. Δεν μας έλεγαν: «Μπορείς να γίνεις σκηνοθέτρια». Αυτό δεν το ακούγαμε. Οπότε χαίρομαι που τα πράγματα έχουν αλλάξει.

Πιστεύεις ότι ακόμη και σήμερα η γυναικεία γραφή αντιμετωπίζεται ως κατηγορία και όχι απλώς ως λογοτεχνία;

Ναι, πολλά πράγματα εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως κατηγορία όταν αφορούν γυναίκες. Και δυστυχώς πρέπει ακόμη να στεκόμαστε η μία δίπλα στην άλλη, γιατί αλλιώς δεν θα μας βάλουν καν στη «γενική» κατηγορία. Δεν έχουμε φτάσει ακόμη σε ένα επίπεδο χειραφέτησης όπου να μας βλέπουν απλώς ως λογοτεχνία ή ως ανθρώπους και όχι ως γυναίκες έναντι ανδρών.

Νομίζω ότι πρέπει ακόμη να έχουμε τη δική μας θέση, το δικό μας niche, για να προστατεύουμε η μία την άλλη και να προωθούμε τα έργα μας. Δεν είμαι αντίθετη στον όρο «γυναικεία λογοτεχνία». Είμαι υπέρ του να λέμε και «ανδρική λογοτεχνία». Γιατί να μη λέμε «ανδρικό αυτό» και «ανδρικό εκείνο»;

Θα ήμουν πολύ πιο χαρούμενη αν το κάναμε αυτό σε αυτή τη φάση. Αλλά θα πάρει χρόνο να ομαλοποιηθεί. Θα έρθει με την πτώση της πατριαρχίας, όταν σταματήσουμε να βάζουμε τους εαυτούς μας σε τέτοιες κατηγορίες. Πρόσφατα, αν κοιτάξεις βραβεία, residencies και οτιδήποτε παρόμοιο, συνήθως είναι άνδρες και μετά υπάρχουν μερικές γυναίκες συμβολικά. Αν δεν παλεύαμε γι’ αυτό, θα μας απέκλειαν τελείως.

Φωτογραφία: Nebojsa Babic

Πώς έχει επηρεάσει η μετάφραση και η διεθνής αναγνώριση την οπτική σου για το έργο σου; Το γεγονός ότι γράφεις για ένα παγκόσμιο κοινό αλλάζει την προσέγγισή σου ή συνεχίζεις να σκέφτεσαι τοπικά;

Συνεχίζω να σκέφτομαι τοπικά και δεν θέλω να σταματήσω. Νομίζω όμως, ότι η ιδέα πως μπορείς να γίνεις διάσημη ή ευρέως αναγνωρισμένη ή παγκοσμίως σημαντική όταν προέρχεσαι από τα Βαλκάνια είναι μια αυταπάτη. Είναι ψέμα. Ίσως να είσαι τυχερή και να μπεις κάπου κατά τύχη, επειδή κάποιες φορές χρειάζονται κάποιον σαν εσένα για να προσποιηθούν ότι δεν έχουν προκαταλήψεις.

Δεν πιστεύω ότι ο δυτικός κόσμος, που έχει όλους τους πόρους, ενδιαφέρεται πραγματικά για τη βαλκανική λογοτεχνία και τη μετάφρασή της. Υπάρχουν μικρές εξαιρέσεις, φυσικά. Αλλά όσον αφορά την προσοχή που λαμβάνει ένας Γάλλος, Αμερικανός, Άγγλος, Ισπανός, Λατινοαμερικανός ή Γερμανός συγγραφέας -όχι. Πρέπει να δουλέψεις ασταμάτητα για να μπεις σε αυτόν τον κύκλο.

Και εγώ δεν θέλω να το κάνω με το να γίνω «αρεστή» σε αυτό το κοινό ή σε όσους το διαχειρίζονται, γιατί πιστεύω ότι υπάρχει προκατάληψη και ότι δεν υπάρχει πραγματικός χώρος για ανθρώπους σαν εμάς. Έχω μεταφράσεις, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχω την ίδια αφετηρία ή την ίδια θέση με έναν δυτικοευρωπαίο ή αγγλόφωνο συγγραφέα.

Δεν θα προσπαθούσα ποτέ να γράψω για εκείνο το κοινό. Πιστεύω ακράδαντα ότι η πρωτοτυπία βρίσκεται στο τοπικό ιδίωμα και ότι είμαι εδώ για το δικό μου κοινό και τους δικούς μου ανθρώπους. Πρέπει πρώτα να μιλήσουμε μεταξύ μας και όχι να κυνηγήσουμε το καπιταλιστικό όνειρο της επιτυχίας στη Δύση. Απεχθάνομαι αυτή την ιδέα.

Ποια πιστεύεις ότι είναι η μεγαλύτερη παρανόηση για τον φεμινισμό σήμερα;

Ότι οι φεμινίστριες είναι ριζοσπαστικές. Ο φεμινισμός δεν είναι ριζοσπαστικός. Εκτός κι αν θεωρείς την ανθρωπιά ριζοσπαστική. Αυτό που με ενοχλεί περισσότερο, είναι όταν μας αποκαλούν ριζοσπαστικές επειδή ζητάμε ισότητα.

Τι σημαίνει για σένα ο φεμινισμός το 2026;

Σημαίνει να προσπαθείς να πολεμήσεις τον φασισμό, γιατί βλέπουμε καθαρά ότι βρίσκεται σε άνοδο. Και όταν στοχοποιούνται τα δικαιώματα των γυναικών, σχεδόν πάντα έχει να κάνει με την άνοδο του φασισμού.

Οι γυναίκες είναι από τις πρώτες ομάδες που στοχοποιούνται. Οπότε, σε τοπικό επίπεδο, για μένα σημαίνει να κρατάμε τις γυναίκες σε εγρήγορση, δίκαιες και ενημερωμένες για το τι συμβαίνει. Και επίσης να τους δίνουμε ελπίδα και αντοχή, γιατί θα είναι μια μακρά μάχη.

Γιατί επιλέγεις το διήγημα; Τι σε ελκύει σε αυτή τη φόρμα;

Νομίζω ότι είναι πολλά πράγματα, αλλά κυρίως επειδή αγαπώ τα ίδια τα διηγήματα. Είναι το αγαπημένο μου είδος. Με συναρπάζει η ικανότητα ενός διηγήματος να σε χτυπά τόσο δυνατά και να σου προσφέρει μια επιφοίτηση μέσα σε τόσο σύντομο χρόνο. Είναι και ένα είδος που δεν σου σπαταλά τον χρόνο. Δεν μου αρέσει να χάνω τον χρόνο μου. Μισώ τις μακροσκελείς συναντήσεις, μισώ τη φλυαρία και την επανάληψη.

Η ζωή είναι σύντομη και πρέπει να τη ζούμε στο έπακρο. Όταν διαβάζω κάτι πολύ μεγάλο και βαρετό, θυμώνω -μπορεί να είναι καλό μυθιστόρημα, αλλά να έχει 50 σελίδες που έπρεπε να είχαν κοπεί. Αυτές είναι δύο ώρες από τη ζωή μου. Αυτή είναι η δύναμη του διηγήματος: είναι άμεσο και αποτελεσματικό. Το επέλεξα επειδή αγαπούσα τους συγγραφείς διηγημάτων. Είναι σαν να τρως κάτι που σου αρέσει πολύ, να ζητάς τη συνταγή και να θέλεις να το φτιάξεις κι εσύ.

Έχεις αλλάξει ως αναγνώστρια τώρα που είσαι συγγραφέας;

Ναι, έχω αλλάξει με την έννοια ότι δεν αμφισβητώ πια τόσο τον εαυτό μου. Αν κάτι δεν είναι για μένα ή δεν είναι καλό, το καταλαβαίνω και δεν σκέφτομαι ότι ίσως δεν είμαι αρκετά έξυπνη για να το κατανοήσω. Σταματώ να διαβάζω βιβλία -μετά την 50ή σελίδα, αν δεν με πείθουν, τα αφήνω.

Παλιά ντρεπόμουν να μην τελειώσω ένα βιβλίο. Τώρα όχι. Το ίδιο και με τις ταινίες ή το θέατρο, αν κάτι μου σπαταλά τον χρόνο, θέλω να έχω την ελευθερία να φύγω. Είμαι πιο κριτική και κατανοώ ότι όχι, ό,τι εκδίδεται δεν πρέπει και να διαβάζεται.

Αντλείς από προσωπικές εμπειρίες στη μυθοπλασία σου; Πώς διαχειρίζεσαι τα όρια ανάμεσα στο προσωπικό και το λογοτεχνικό;

Υπάρχουν ηθικά όρια. Πρέπει να βεβαιώνεσαι ότι δεν πληγώνεις άλλους αν χρησιμοποιείς πληροφορίες τους. Και πρέπει να προστατεύεις και τον εαυτό σου.

Έγραψα μια συλλογή προσωπικών δοκιμίων για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τα Βαλκάνια, βασισμένη σε δύο road trips που έκανα στις ΗΠΑ πριν από την άνοδο του Τραμπ. Εκεί εξερεύνησα αυτή τη λεπτή γραμμή. Έχω κάνει λάθη και έχω μάθει από αυτά -όπως να μην χρησιμοποιώ πραγματικά ονόματα ή να ρωτώ όταν κάτι είναι ευαίσθητο. Φυσικά χρησιμοποιώ προσωπικές ιστορίες, αλλά η λογοτεχνία δεν είναι απλή καταγραφή γεγονότων. Πρέπει να επινοείς, να δημιουργείς ένα μωσαϊκό από διαφορετικές ιστορίες, θέματα, μοτίβα, φαντασία, και να τα μετατρέπεις σε μια δομή που λειτουργεί λογοτεχνικά. Τίποτα δεν είναι απολύτως «πραγματικό».

Κατά τη γνώμη σου, είναι η λογοτεχνία εργαλείο κοινωνικής αλλαγής ή καθρέφτης της πραγματικότητας;

Και τα δύο. Είναι καθρέφτης της πραγματικότητας, αλλά όταν αντικρίζεις την πραγματικότητα καθαρά, τότε μπορεί να επέλθει αλλαγή. Πρέπει να αντιμετωπίσεις την πραγματικότητα για να την αλλάξεις.

Τι σημαίνουν για σένα φεστιβάλ όπως το WOW; Μπορούν να δημιουργήσουν ουσιαστική αλληλεγγύη;

Ναι, σίγουρα. Λατρεύω τα φεστιβάλ γυναικών -είναι τα αγαπημένα μου. Χάρηκα πολύ με την πρόσκληση. Μάλιστα, μια από τις ηρωίδες μου, η Roxane Gay, είχε προσκληθεί στο παρελθόν, και όταν το έμαθα σκέφτηκα «θα πάω στο φεστιβάλ όπου ήταν και η Roxane Gay».

Τέτοιες διοργανώσεις καλλιεργούν αδελφικότητα, αλληλεγγύη, εκπαίδευση και ελπίδα. Προάγουν ανθρωπιστικές αξίες.

Σε μια εποχή οπισθοδρόμησης στα δικαιώματα των γυναικών, ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης και των διανοούμενων που τοποθετούνται δημόσια;

Σε περιόδους πολέμου ή μεγάλων κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών δεν θυμόμαστε τα έργα που μιλούσαν μόνο για προσωπικά συναισθήματα. Θυμόμαστε τις φωνές που αντιστάθηκαν και κατέγραψαν την αλήθεια. Στην άνοδο του φασισμού πρέπει να είμαστε ξεκάθαροι, ειλικρινείς και να εκπαιδεύουμε τους ανθρώπους για το τι συμβαίνει.

Οι διανοούμενοι και οι καλλιτέχνες πρέπει να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων. Δεν αρκεί να γράφουμε μόνο για τον εσωτερικό μας κόσμο. Πρέπει να μιλάμε τώρα.

INFO

WOW – Women of the World Athens
Παρασκευή 27 – Δευτέρα 30 Μαρτίου 2026
Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ)
Λεωφ. Συγγρού 364, Καλλιθέα

Παράσταση Ο άντρας μου της Rumena Bužarovska
Παρασκευή 27 Μαρτίου, 18.30
Φάρος
Εισιτήριο €15, €10 (μειωμένο)

Προπώληση:

• Ηλεκτρονικά στον ιστότοπο ticketservices.gr

• Τηλεφωνικά στο τηλέφωνο της Ticket Services 210 7234567

• Στο εκδοτήριο της Ticket Services (Πανεπιστημίου 39, Αθήνα)

Ομιλία της Rumena Bužarovska
Παρασκευή 27 Μαρτίου, 19.30
Φάρος
Είσοδος ελεύθερη, απαραίτητη η προεγγραφή εδώ

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ