Ο άνθρωπος που στοιχημάτισε εναντίον της ανθρωπότητας και έχασε

Όσοι άνοιξαν τις τηλεοράσεις τους και συντονίστηκαν εκείνο το βράδυ της 9ης Φεβρουαρίου 1970 στο NBC για να δουν το The Tonight Show με τον Johnny Carson, το πιο πιθανό είναι να ένιωσαν όπως εμείς τον Μάρτιο του 2020, όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης στο διάγγελμά του προειδοποιούσε ότι «τα δύσκολα είναι μπροστά».

Στους τηλεοπτικούς τους δέκτες, εκτός από τον παρουσιαστή, έβλεπαν τον καθηγητή του Στάνφορντ Paul Ehrlich, και τη σύζυγό του, Anne. Για μία ώρα λοιπόν, όσο δηλαδή διήρκεσε η τηλεοπτική τους παρουσία, το ζευγάρι στη ζωή αλλά και στη δουλειά, καθώς μαζί είχαν συγγράψει το best seller Η δημογραφική βόμβα (The Population Bomb), κατάφεραν να επηρεάσουν και κυρίως να τρομοκρατήσουν τον κόσμο.

Τι έκαναν; Είπαν στο τεράστιο κοινό της εκπομπής πως εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι επρόκειτο να πεθάνουν από την πείνα.

Φαντάσου τι θα συνέβαινε αν ο διάδοχος του Carson, Jimmy Fallon, φιλοξενούσε κάποιον που μοίραζε χαλαρά δόσεις τρόμου, διακόπτοντας στο μεταξύ για έναν διαγωνισμό lip sync.

Αν κάτι προέκυψε από την πρώτη εμφάνιση του Ehrlich στο The Tonight Show ήταν το πόσο σημαντική ήταν η επιρροή του.

Απόδειξη, ότι εμφανίστηκε στην ίδια εκπομπή περισσότερες από 20 φορές, το βιβλίο του πούλησε πάνω από 2 εκατομμύρια αντίτυπα και έγινε ένα από τα πιο δημοφιλή επιστημονικά βιβλία του 20ού αιώνα.

Κυρίως όμως το έργο του συνέβαλε στη διάδοση μιας ευρύτερης κοσμοθεωρίας που προκάλεσε πανικό σχετικά με τον πληθυσμό, η οποία επηρέασε τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής στις ΗΠΑ και στο εξωτερικό, συμπεριλαμβανομένων των καταναγκαστικών πολιτικών οικογενειακού προγραμματισμού σε χώρες όπως η Ινδία και η Κίνα. Με λίγα λόγια, ο Ehrlich και το βιβλίο του άλλαξαν ριζικά τον κόσμο στον οποίο ζούμε σήμερα.

Κι όμως, ο Ehrlich, ο οποίος έφυγε από τη ζωή την περασμένη εβδομάδα σε ηλικία 93 ετών, έκανε παντελώς λάθος. Λάθος με τρόπο που δεν έμεινε απλά στη θεωρία, αλλά επηρέασε πραγματικά τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Ακριβώς ίσως γι’ αυτό να έχει σημασία να καταλάβουμε γιατί οι απόψεις του ήταν κάποτε τόσο δημοφιλείς: γιατί η καταστροφολογία παραμένει μέχρι σήμερα τόσο ελκυστική – και τελικά τόσο επικίνδυνη.

Το βιβλίο

Το The Population Bomb πρέπει να ήταν από εκείνα τα βιβλία της εποχής που οι περισσότεροι απλά τα είχαν στις βιβλιοθήκες τους παρά τα διάβαζαν. Έτσι κι αλλιώς, δεν χρειαζόταν καν να τελειώσεις το πρώτο κεφάλαιο για να καταλάβεις το καταστροφολογικό μήνυμα του Ehrlich. Αρκούσε να διαβάσεις τις πρώτες γραμμές: «Ο αγώνας για τη διατροφή ολόκληρης της ανθρωπότητας έχει τελειώσει. Στη δεκαετία του 1970, εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα πεθάνουν από την πείνα, παρά τα επείγοντα προγράμματα που έχουν ξεκινήσει τώρα».

Και το βιβλίο ήταν απλώς μόνο ένα μέρος της «εκστρατείας» του. Ο Ehrlich προέβλεψε ότι 65 εκατομμύρια Αμερικανοί θα πέθαιναν από λιμό μεταξύ του 1980 και του 1989. Δήλωσε σε βρετανικό ακροατήριο ότι μέχρι το έτος 2000, το Ηνωμένο Βασίλειο θα ήταν «μια μικρή ομάδα φτωχών νησιών, κατοικημένων από περίπου 70 εκατομμύρια πεινασμένους ανθρώπους». Είπε ότι η Ινδία – η οποία το 1970 είχε πληθυσμό σχεδόν 600 εκατομμυρίων ανθρώπων – δεν θα μπορούσε ποτέ να θρέψει 200 εκατομμύρια επιπλέον ανθρώπους. Είπε ότι το προσδόκιμο ζωής στις ΗΠΑ θα μειωνόταν στα 42 έτη μέχρι το 1980. Την Ημέρα της Γης του 1970, δήλωσε ότι «σε 10 χρόνια όλα τα σημαντικά είδη της θαλάσσιας πανίδας θα έχουν εξαφανιστεί».

Κάθε μία από αυτές τις προβλέψεις ήταν σχεδόν λάθος. Στην Αμερική, όπως και σε μεγάλο μέρος του κόσμου, η παχυσαρκία αποτέλεσε την πραγματική κρίση μεταβολικής υγείας και όχι η πείνα. Το Ηνωμένο Βασίλειο πέρασε πολλά από τότε, αλλά στέκει αγέρωχο, η Ινδία είναι πλέον σημαντικός εξαγωγέας γεωργικών προϊόντων, και ο πληθυσμός της έχει σχεδόν τριπλασιαστεί, ενώ η πείνα έχει μειωθεί. Η θαλάσσια ζωή βρίσκεται υπό πίεση, αλλά σίγουρα δεν έχει εξαφανιστεί.

Το συμπέρασμα είναι ότι, αντί για μαζικό λιμό, ο κόσμος βίωσε τη μεγαλύτερη επέκταση της παραγωγής τροφίμων στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η παγκόσμια παραγωγή δημητριακών υπερβαίνει σήμερα τα 3 δισεκατομμύρια τόνους, μια αύξηση περίπου τριπλάσια από το 1970, ενώ από τη δημοσίευση του βιβλίου τα ποσοστά πείνας έχουν μειωθεί κατακόρυφα.

Πού το έχασε ο Ehrlich;

Υπέθεσε ότι μία καμπύλη που ανεβαίνει, θα συνεχίσει να ανεβαίνει για πάντα.

Στα χρόνια πριν την κυκλοφορία του The Population Bomb το 1968, ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξανόταν με ρυθμούς που δεν είχαν προηγούμενο. Τα νούμερα έμοιαζαν να «κουμπώνουν» τέλεια με τη θεωρία του, που δεν έμεναν και πολλά περιθώρια να μην πειστείς από τα λεγόμενά του.

Μόνο που τα ίδια τα δεδομένα έλεγαν ήδη κάτι πιο σύνθετο. Ακόμη και μέσα στην έκρηξη της δεκαετίας του ’60, είχαν αρχίσει να φαίνονται τα πρώτα σημάδια μιας δημογραφικής μετάβασης που θα μας έφερνε στο σημερινό, πολύ πιο χαμηλό επίπεδο γεννήσεων.

Στην Ευρώπη, την Ιαπωνία και τη Βόρεια Αμερική, οι δείκτες γονιμότητας έπεφταν καθώς οι κοινωνίες αστικοποιούνταν, οι γυναίκες μορφώνονταν και η παιδική θνησιμότητα μειωνόταν. Δεν ήταν κάτι καινούριο – οι σχετικές θεωρίες υπήρχαν εδώ και δεκαετίες, ενώ το αντισυλληπτικό χάπι είχε ήδη κάνει την εμφάνισή του.

Ο Ehrlich, όπως και πολλοί άλλοι της εποχής του, φάνηκε να θεωρούν ότι αυτά τα πρότυπα δεν θα ίσχυαν καθώς οι χώρες του Νότου θα εξελίσσονταν. Τελικά, έκανε λάθος. Καθώς οι ίδιες κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές εξαπλώθηκαν, η γονιμότητα άρχισε να πέφτει παντού: από περίπου πέντε παιδιά ανά γυναίκα όταν εκδόθηκε το βιβλίο, ο αριθμός έπεσε στα 2,3 σήμερα, αριθμός που είναι ελάχιστα υψηλότερος από το ποσοστό ανανέωσης του πληθυσμού, που ανέρχεται σε 2,1.

Το μεγαλύτερο λάθος του, όμως, δεν ήταν οι αριθμοί. Ήταν οι άνθρωποι.

Δεν υπολόγισε περιπτώσεις όπως αυτή του Norman Borlaug.

Ο Borlaug, ένας αγρονόμος από την επαρχία της Αϊόβα, συνέβαλε καθοριστικά σε μια αγροτική επανάσταση, αναπτύσσοντας νέες, αποδοτικές ποικιλίες σιταριού με τη στήριξη του Ιδρύματος Rockefeller. Η δουλειά του άλλαξε τα δεδομένα σε χώρες όπως το Μεξικό, την Ινδία και το Πακιστάν. Η Ινδία, που ο Ehrlich είχε σχεδόν ξεγράψει, δεν βυθίστηκε σε λιμό. Το αντίθετο. Έγινε αυτάρκης.

Στον πυρήνα της Δημογραφικής Βόμβας και άρα και στην κοσμοθεωρία του Ehrlich, η αύξηση του πληθυσμού παρομοιαζόταν με «καρκίνο» που «πρέπει να εξαλειφθεί από τη ρίζα». Θεωρούσε τους ανθρώπους, ειδικά στις φτωχότερες χώρες, ως στόματα που διεκδικούν ένα κομμάτι από μια πίτα που δεν μεγαλώνει.

Από την άλλη, ο Borlaug και οι ερευνητές της Πράσινης Επανάστασης τους έβλεπαν ως μυαλά ικανά να λύσουν προβλήματα και το κυριότερο, να βρουν τρόπους για να μεγαλώσουν αυτή την πίτα. Η λογική του μηδενικού αθροίσματος μπορεί να έκανε τον Ehrlich διάσημο, αλλά ταυτόχρονα τον τύφλωσε σχετικά με το τι ερχόταν. Και τελικά, τον έφερε στη λάθος πλευρά ενός από τα πιο γνωστά «στοιχήματα» στην ιστορία της ακαδημαϊκής κοινότητας.

Το στοίχημα

Ο Julian Simon, οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, πίστευε ακριβώς το αντίθετο από ό,τι πίστευε ο Ehrlich. Το επιχείρημα του Simon ήταν απλό: οι άνθρωποι είναι ο πιο πολύτιμος πόρος του κόσμου. Η ανθρώπινη εφευρετικότητα ανταποκρίνεται στην έλλειψη ανακαλύπτοντας νέες πηγές, υποκατάστατα και τρόπους βελτίωσης της αποδοτικότητας. Και αυτό σήμαινε ότι οι τιμές των βασικών αγαθών, προσαρμοσμένες στον πληθωρισμό, θα μειώνονταν με την πάροδο του χρόνου, δεν θα αυξάνονταν.

Το 1980, ο Simon έβαλε με τον Ehrlich ένα στοίχημα: να επιλέξει οποιεσδήποτε πρώτες ύλες, οποιαδήποτε χρονική περίοδο μεγαλύτερη του ενός έτους και να στοιχηματίσει αν οι τιμές θα ανέβαιναν ή θα έπεφταν. Ο Ehrlich και δύο συνάδελφοί του επέλεξαν πέντε μέταλλα – χρώμιο, χαλκό, νικέλιο, κασσίτερο και βολφράμιο – και αγόρασαν 1.000 δολάρια σε χαρτί. Το στοίχημα θα διευθετούνταν το 1990. Κατά τη διάρκεια αυτών των 10 ετών, ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξήθηκε κατά περισσότερα από 800 εκατομμύρια – η μεγαλύτερη αύξηση σε μία δεκαετία στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Ο Ehrlich έπεσε έξω για άλλη μια φορά. Και τα πέντε μέταλλα σημείωσαν πτώση στις τιμές τους, μετά την προσαρμογή για τον πληθωρισμό. Τον Οκτώβριο του 1990, ο Ehrlich αναγνώρισε τη νίκη του Simon, πληρώνοντας το ποσό των 576,07 δολαρίων.

Ακόμα κι όταν έχασε όμως το στοίχημα, ο Ehrlich επέμενε. Και αυτό είναι που τον καθιστά κάτι περισσότερο από ένα παράδειγμα προς αποφυγή. Το 2009 δήλωσε σε έναν δημοσιογράφο ότι το επίμαχο βιβλίο ήταν «υπερβολικά αισιόδοξο» και το 2015 είπε ότι ο τρόπος έκφρασής του «θα ήταν ακόμη πιο αποκαλυπτικός σήμερα». Στο 60 Minutes το 2023, σε ηλικία 90 ετών, είπε στον Scott Pelley ότι «οι επόμενες δεκαετίες θα σηματοδοτήσουν το τέλος του είδους του πολιτισμού που έχουμε συνηθίσει».

Δεν είχε σημασία ότι είχαν περάσει 55 χρόνια και ο κόσμος υπήρχε ακόμα. Κανένα από τα δύο ρουθούνια του Ehrlich δεν άνοιξε.

Το χειρότερο κομμάτι ήταν ότι οι απόψεις του είχαν πραγματικές συνέπειες. Υποστήριξε τη διακοπή της επισιτιστικής βοήθειας προς χώρες που θεωρούσε χαμένες, όπως η Ινδία και η Αίγυπτος, ενώ το ευρύτερο κίνημα πανικού, στο οποίο συνέβαλε ο Ehrlich, επηρέασε πολιτικές όπως οι εκστρατείες αναγκαστικής στείρωσης στην Ινδία κατά τη δεκαετία του 1970, η πολιτική του ενός παιδιού στην Κίνα, καθώς και τα προγράμματα στείρωσης σε ολόκληρο τον αναπτυσσόμενο κόσμο.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ