Όταν η επανάσταση έγινε τέχνη: Μια συγκλονιστική έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη
Έργα-αριστουργήματα της ρωσικής πρωτοπορίας από τη συλλογή Κωστάκη βρίσκονται στην Αθήνα. Πήγαμε στη μεγάλη έκθεση και μεταφέρουμε εντυπώσεις.
- 7 ΑΠΡ 2026
Σαν μια μπάμπουσκα που κρύβει στο εσωτερικό της κούκλες μικρότερων διαστάσεων, έτσι και οι «επαναστάσεις» που καλλιεργήθηκαν μεταπολεμικά από διάφορα καλλιτεχνικά ρεύματα της Δύσης και διδαχθήκαμε ως τομή στην ιστορία της τέχνης, είχαν στην ουσία σμιλευτετεί και πρωτοεκφραστεί δεκαετίες νωρίτερα μέσα στη μήτρα του «αντίπαλου δέους» – την επαναστατική Ρωσία.
Δεν βολεύει το αφήγημα που έφτιαξε η Δύση μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά αυτή είναι η αλήθεια.
Με μία περιήγηση στη νέα μεγάλη περιοδική έκθεση που παρουσιάζεται στην Εθνική Πινακοθήκη σε συνεργασία με το MoMus, συνειδητοποιείς από πόσο παλιότερα είχαν τελικά κατακτηθεί πολλές από τις «υπερβάσεις» που νομίζουμε σύγχρονες: για παράδειγμα, δεκαετίες πριν τη χειρονομιακή ζωγραφική και τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό του Jackson Pollock υπήρξε ο Alexander Rodchenko και ο κονστρουκτιβισμός· πολύ πριν ακούσουμε τον όρο «εννοιολογική τέχνη», ο Vladimir Tatlin υπερθεμάτιζε την αξία της ιδέας έναντι του αντικειμένου και της ομορφιάς· πριν o Rothko γίνει διάσημος με τα μεγάλα χρωματικά πεδία και τη μονοχρωμία, υπήρξε το επαναστατικό «Μαύρο Ορθογώνιο» του Kazimir Malevich.
Αλήθεια, γιατί ένα απλό μαύρο σχήμα ζωγραφισμένο σε υπόλευκο φόντο αναγνωρίζεται ως επανάσταση στην ιστορία της τέχνης, αντηχώντας φιλοσοφικές αναζητήσεις;
Πώς ένας (σουπρεματιστικός) σταυρός άλλαξε μια για πάντα τον τρόπο που βλέπουμε την τέχνη;
Τι επιχειρούσαν να κάνουν καλλιτέχνες όπως ο Mikhail Matyushin και οι μαθητές του, όταν άκουγαν μουσική και ζωγράφιζαν στο σκοτάδι προσπαθώντας να συλλάβουν ερεθίσματα πέρα απ’ όσα βλέπει το μάτι;
Ή όταν η Lyubov Popova έφτιαξε την εμβληματική «Γυναίκα που ταξιδεύει», συνθέτοντας μια συγκλονιστική κατακερματισμένη προσωπογραφία με θραύσματα από μνήμες του ταξιδιού και της ζωής της πρωταγωνίστριας;
Η απάντηση για όλες αυτές (και πολλές παραπάνω) «τομές» που συγκεντρώνει η έκθεση Κόσμος της Πρωτοπορίας στην Εθνική Πινακοθήκη με 350+ έργα και τεκμήρια από τη συλλογή Κωστάκη του μουσείου MOMus, τη μεγαλύτερη συλλογή του είδους εκτός Ρωσίας, έγκειται στο ίδιο το ιστορικό πλαίσιο που γεννήθηκαν.
Σύντομη παρένθεση:
Τα πρώτα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, υπήρξε ένας ασύλληπτος οργασμός καλλιτεχνικής δημιουργίας, μια επανάσταση όπως η πολιτική, αλλά στο πεδίο της τέχνης – η πρωτοπορία υποστηρίχθηκε επίσημα από το καθεστώς ως εργαλείο για τη διαμόρφωση της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Ζητούμενο ήταν η τέχνη να κατέβει στον λαό, να γίνει προσβάσιμη σε όλους. Όπως δεν υπήρχαν πλέον όρια ανάμεσα σε οικονομικές τάξεις, έτσι απορρίφθηκαν και τα όρια ανάμεσα σε καλές και εφαρμοσμένες τέχνες. Μέχρι το τέλος του Λένιν (1924) και την υποταγή της τέχνης σε ένα πιο δογματικό προπαγανδιστικό πρόγραμμα.
Στο μεταξύ, είχαν προλάβει να συμβούν μερικά από τα μεγαλύτερα «θαύματα» της ιστορίας της τέχνης.
«Αποτυπώθηκε στις τέχνες η επαναστατική νοοτροπία, το επαναστατικό mentalite που υπήρχε στην κοινωνία ακόμη κι από τα χρόνια πριν την Επανάσταση του 1918», όπως σχολίασε κατά τη διάρκεια της ξενάγησης η Μαρία Τσαντσάνογλου, καλλιτεχνική διευθύντρια MOMus στο τμήμα της Συλλογής Κωστάκη και συνεπιμελήτρια στην τρέχουσα περιοδική έκθεση. Άλλωστε, επαναστάσεις για την ανατροπή του Τσάρου εκδηλώνονταν τουλάχιστον από το 1905, μέσα σε μια κοινωνία που έβραζε από διεκδικήσεις π.χ. για την ιδιοκτησία της γης και τον αναλφαβιτισμό.
«Όλες αυτές οι διεκδικήσεις τροφοδότησαν τις τέχνες από τις αρχές του 20ου αιώνα».
Από τον κανόνα στο πείραμα
Η έκθεση διαρθρώνεται σε θεματικούς αντί για χρονολογικούς άξονες. Οι συντελεστές περιέγραψαν ότι το στήσιμο χρησιμοποιεί τη λογική των περιπτέρων τέχνης (με τους ψευδότοιχους), αλλά στα μάτια μου μοιάζει περισσότερο σαν μια ελεύθερη αναπαράσταση του μυθικού διαμερίσματος που διατηρούσε ο συλλέκτης Κωστάκης στη Μόσχα, με τους τοίχους γεμάτους από έργα της πρωτοπορίας, σαν ένα άτυπο μουσείο μοντέρνας τέχνης.
Ήταν μια εποχή που η Σοβιετική Ένωση είχε αποκηρύξει κάθε πρωτοπορία και «ένας Καντίνσκι κόστιζε λιγότερο από ένα σακί πατάτες», όπως διαβάζουμε να δηλώνει ο ίδιος σε συνέντευξη εφημερίδας που περιλαμβάνεται στα αρχεία της έκθεσης στην Εθνική Πινακοθήκη.
Οι συλλέκτες θεωρούσαν ότι «τα είχε χαμένα» και ότι χαράμιζε τα λεφτά του, όταν αγόραζε μετά μανίας έργα της Liubov Popova, του Alexander Rodchenko, του Ivan Kliun. Εκείνος έβλεπε πιο μπροστά, εκφράζοντας τη διορατικότητα του συλλέκτη. Πριν φύγει από τη Μόσχα, η συλλογή του αριθμούσε περί τα 4.500 κομμάτια, όλα αριστουργήματα, από τα οποία το 80% αποφάσισει να δωρίσει ανιδιοτελώς στην Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ στη Μόσχα. Μάλιστα, διάλεξε να δώσει τα καλύτερα της συλλογής, όπως ο ίδιος σχολιάζει στην ίδια αρχειακή συνέντευξη, «γιατί οι μεγάλοι της πρωτοποριακής είναι Ρώσοι, άρα πρέπει να ανήκουν στον ρωσικό λαό».
Το υπόλοιπο της εμβληματικής και σπάνιας αυτής συλλογής μεταφέρθηκε στην Ευρώπη και τελικά αγοράστηκε από το ελληνικό δημόσιο. Από το 2000, έχει περιέλθει στη διαχείριση του τότε Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη (σημερινού MOMus), έχοντας μόνιμη παρουσία στον χώρο της Μονής Λαζαριστών. Με την τωρινή περιοδική έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη, δίνεται πάσα στην πρωτεύουσα.
Μια πάσα γνωριμίας ή επανερμηνείας με μια καλλιτεχνική πρωτοπορία που δεν μοιάζει με καμία άλλη. Τι καθιστά μοναδική τη Ρώσικη Πρωτοπορία;
- Πρώτον, ότι διεκδικεί να φέρει την τέχνη στην καθημερινότητα και στον λαό: Σχέδια για ταμπακιέρες, σουπερματιστικά έργα πάνω σε τυπικές πορσελάνες, μελέτες γραφιστικού και βιομηχανικού σχεδιασμού (π.χ. για φωτιστικά της Διεθνούς), νέες προτάσεις αρχιτεκτονικής που σπάνε τον κανόνα – μέσα στην ιδεολογική επανάσταση της εποχής, οι καλλιτέχνες αναζητούν την ανατροπή στην οργάνωση του δημόσιου χώρου αλλά και τα χρηστικά αντικείμενα, κομίζοντας πρωτοφανείς ιδέες.
- Δεύτερον, διότι αντί του «πεφωτισμένου καλλιτέχνη» προτάσσει το μοντέλο της πολυφωνίας, των ομάδων, της συνεργασίας μεταξύ καλλιτεχνών – ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι οι επαναστατικές ιδέες της Ρώσικης Πρωτοπορίας ζυμώνονται πάνω από εθνικά σύνορα, πέρα από εθνικότητες, στα μεγάλα αστικά κέντρα (π.χ. Μόσχα, Αγία Πετρούπολη, αλλά και το Κίεβο, η Οδυσσός και η Τυφλίδα) με καλλιτέχνες από διαφορετικά μέρη.
- Τρίτον και πιο ιδιαίτερη διαφορά, για τον πρωταγωνιστικό ρόλο που διετέλεσαν γυναίκες καλλιτέχνιδες: όπως επεσήμανε η Συραγώ Τσιάρα κατά τη διάρκεια της ξενάγησης, στα προεπαναστατικά χρόνια οι καλλιτέχνιδες ταξίδευαν στην Ευρώπη λειτουργόντας σαν ένας δίαυλος επικοινωνίας με τα διεθνή ρεύματα, και έτσι μετά την Επανάσταση «δεν είναι αντιμετωπίζονται ως υποδεέστερες, δεν είναι οι σύζυγοι, οι αδελφές ή οι μούσες των καλλιτεχνών όπως στα δυτικοευρωπαϊκά ρεύματα – έχουν ρόλο πρωταγωνιστικό». Σημειωτέον, ήταν τόσες όσες και οι άντρες συνάδελφοί τους, όπως παρατηρούμε και στα επιλεγμένα έργα της έκθεσης.
- Τέταρτον, διότι έστω για ένα χρονικό διάστημα υποστηρίχθηκε η πρωτοπορία ως κρατική πολιτική, πυροδοτώντας αυτή την οργασμική διάθεση για ανατροπή σε όλα τα πεδία της τέχνης και της ζωής.
Μια επετειακή έκθεση για την Εθνική Πινακοθήκη
Υπάρχουν διάφορα αριστουργήματα στα οποία θα σταθείς να παρατηρήσεις μέσα στα «δωμάτια» της έκθεσης, νιώθοντας την ακατανίκητη έλξη που ασκεί ένα πραγματικά σπουδαίο έργο τέχνης: να αναφέρουμε, επί τροχάδην, το πρώιμο έργο του Malevich με τίτλο «Maternity. Woman in Birth» (μια γυναίκα στη διαδικασία της γένας που φαίνεται σε πορτοκαλί φόντο ενώ στην ουσία σε αυτό κρύβονται αμέτρητα μικρά έμβρυα ζωγραφισμένα), το περίφημο Κόκκινο φως του Ivan Kliun (που φαίνεται σαν να εκπέμπει φως από τον πυρήνα του) και ένα απ’ τα εξαιρετικά σπάνια έργα της σειράς Heads από τον Pavel Filonov (όπου το κεφάλι αποτυπώνεται σαν ένας διαρκώς αναπτυσσόμενος οργανισμός, με μία δόση σχεδόν μεταφυσική).
Να αναφέρουμε τις πολλές και διαφορετικές εκδοχές της λίμνης Ταρζόφκα που ζωγράφισαν οι μαθητές του Mikhail Matyushin και εκτίθενται σε έναν τοίχο της ενότητας Φύσης, στην προσπάθειά τους να αποδώσουν όχι ρεαλιστικά αλλά φορμαλιστικά το πώς αλλάζουν τα χρώματα και η αίσθηση του τοπίου μέσα στη μέρα, μέσα στους μήνες, μέσα στις εποχές. Θα μπορούσαν να είναι σημερινά – τέτοια φρεσκάδα.
Ταυτόχρονα, έξω από τα όρια των «δωματίων» όπου ξεδιπλώνονται οι τέσσερις θεματικές ενότητες, υπάρχει ένα ξεχωριστό κομμάτι με αρχειακό υλικό που λειτουργεί είτε εισαγωγικά ή συμπληρωματικά για τον επισκέπτη της έκθεσης: παρουσιάζονται αρχειακές φωτογραφίες, υλικό από τηλεοπτικές συνεντεύξεις και δημοσιεύματα στον Τύπο της εποχής σχετικά με την ιστορική έκθεση που είχε διοργανωθεί στο τότε διώροφο κτίριο της Εθνική Πινακοθήκη το 1995, με την πρώτη παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη στο κοινό, μια έκθεση που «αποτέλεσε θρυαλίδα εξελίξεων για το μουσειακό χάρτη της χώρας και όλη την εξέλιξη των γεγονότων».
Πόσα έχουν αλλάξει από τότε ο τρόπος που βλέπουμε την τέχνη και την πρωτοπορία, άραγε;
INFO
Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος
Έργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS
Απρίλιος – Σεπτέμβριος 2026
Επιμέλεια έκθεσης: Συραγώ Τσιάρα, Γενική Διευθύντρια Εθνικής Πινακοθήκης-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου,
και Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια MOMUS-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.