Οι 9 λέξεις που πριν 150 χρόνια άλλαξαν τον κόσμο
Τον Μάρτιο του 1876 ειπώθηκε η πρώτη πλήρης και κατανοητή πρόταση μέσω τηλεφώνου. Αλλά, πόσα γνωρίζεις για τη συσκευή που σήμερα είναι η προέκταση του σώματός σου;
- 17 ΜΑΡ 2026
Είναι ελάχιστα αυτά που μπορούν να συμβούν έναν τυχαίο Μάρτιο, μιας τυχαίας χρονιάς, σε έναν τυχαίο δρόμο στη Βοστώνη. Όπως επίσης, κανείς δεν ξέρει αν εκείνο το πρωί της 10ης Μαρτίου 1876, ο 29χρονος Σκωτσέζος μετανάστης ονόματι Alexander Graham Bell πήγαινε στο μικρό εργαστήριό του, που στεγαζόταν στον αριθμό 5 της οδού Exeter, έχοντας στο μυαλό του τα οφέλη του να μαθαίνει κανείς κάτι νέο κάθε μέρα.
Εκεί που καθόταν, έκανε κάτι που κανένας άνθρωπος δεν είχε κάνει ποτέ: μίλησε μέσα από ένα καλώδιο, και κάποιος στο διπλανό δωμάτιο άκουσε τη φωνή του.
Τα ακριβή του λόγια, όπως καταγράφηκαν στο σημειωματάριό του ήταν: «Mr. Watson – Come here – I want to see you (Κύριε Γουάτσον – Ελάτε εδώ – Θέλω να σας δω)». Ο βοηθός του, ένας 22χρονος μηχανικός ονόματι Thomas Watson, ήρθε τρέχοντας.
Αυτό ήταν όλο.
Εννέα λέξεις – οκτώ στα ελληνικά -, που φώναξε μέσω μιας πρωτόγονης συσκευής, η οποία χρησιμοποιούσε μια δονητική χορδή βυθισμένη σε νερό με οξύ για να μετατρέψει τον ήχο σε ηλεκτρικό ρεύμα. Εκείνη την εποχή, λειτουργούσε μόνο προς μία κατεύθυνση.
Ο ήχος, όπως παραδέχτηκε ο Bell, ήταν «δυνατός αλλά ασαφής και μουντός». Και όμως, αυτές οι εννέα λέξεις έφεραν επανάσταση στην επικοινωνία, μηδένισαν αποστάσεις και έφεραν τους ανθρώπους πιο κοντά. Είχε μόλις ανακαλυφθεί το τηλέφωνο.
Η συσκευή γνώρισε ραγδαία ανάπτυξη. Γύρω στο 1880, υπήρχαν περίπου 130.000 τηλέφωνα στις Ηνωμένες Πολιτείες· το 1900, 1,4 εκατομμύρια· το 1910, σχεδόν 6 εκατομμύρια. Ο ίδιος ο Bell παρουσίασε τη συσκευή στην Έκθεση του 1876 στη Φιλαδέλφεια, όπου ο αυτοκράτορας Ντομ Πέδρο Β΄ της Βραζιλίας σήκωσε το ακουστικό και, σύμφωνα με τις αναφορές, αναφώνησε: «Θεέ μου, μιλάει!». Η εταιρεία τηλεγραφίας Western Union, λιγότερο εντυπωσιασμένη, φέρεται να αρνήθηκε να αγοράσει το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας του Bell για 100.000 δολάρια — μια επιχειρηματική απόφαση που συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο λανθασμένων, όπως η απόρριψη των Beatles.
Άρχισε γρήγορα να γίνεται απαραίτητο. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας γρίπης του 1918, η τηλεφωνική κίνηση στη Νέα Υόρκη εκτοξεύθηκε στα 3,2 εκατομμύρια κλήσεις την ημέρα, καθώς οι κάτοικοι που βρισκόταν σε καραντίνα βασίζονταν στο τηλέφωνο για την προμήθεια τροφίμων, ιατρικές συμβουλές και ανθρώπινη επαφή.
Στο Λος Άντζελες, δεκάδες χιλιάδες μαθητές οργανώθηκαν ώστε να παρακολουθούν μαθήματα εν μέρει μέσω τηλεφώνου καθώς τα σχολεία είχαν κλείσει, κάτι που πιθανόν να αποτελεί και την πρώτη μορφή εξ αποστάσεως μάθησης. Ένα άρθρο των New York Times έγραφε ό,τι λέμε εμείς σήμερα για το AI: «Πριν από λιγότερο από σαράντα χρόνια, το τηλέφωνο ήταν ένα διασκεδαστικό παιχνίδι… Τώρα, κανείς δεν μπορεί να καταλάβει πώς ζούσαμε χωρίς αυτό».
Μέχρι το 1946, τα μισά αμερικανικά νοικοκυριά διέθεταν τηλέφωνο. Μέχρι το 1970, το ποσοστό αυτό είχε ξεπεράσει το 90%.
Παρόλα αυτά, η πιο σημαντική ιστορία του τηλεφώνου τα τελευταία 150 χρόνια δεν αφορά καθόλου την Αμερική. Αφορά το τι συνέβη όταν το τηλέφωνο έγινε τελικά φορητό και έφτασε στα χέρια δισεκατομμυρίων ανθρώπων που είχαν μείνει εντελώς εκτός της επανάστασης των ενσύρματων συνδέσεων.
Το 2000, ολόκληρη η υποσαχάρια Αφρική είχε λιγότερες τηλεφωνικές γραμμές από το Μανχάταν. Η περιοχή είχε περίπου 1,6 σταθερές συνδέσεις ανά 100 άτομα. Η κατάσταση στη Νότια Ασία ήταν ελάχιστα καλύτερη. Για μεγάλο μέρος του αναπτυσσόμενου κόσμου στις αρχές του 21ου αιώνα, η εφεύρεση του Bell, που είχε ήδη συμπληρώσει πάνω από έναν αιώνα, δεν αποτελούσε ακόμη μέρος της πραγματικότητάς τους.
Μέχρι που έκαναν την εμφάνισή τους τα κινητά τηλέφωνα.
Η ραγδαία ανάπτυξή τους αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές στην ιστορία της υιοθέτησης της τεχνολογίας. Η υποσαχάρια Αφρική πέρασε από περίπου 2 συνδρομές κινητής τηλεφωνίας ανά 100 άτομα το 2000, σε 89 έως το 2023. Η Νότια Ασία πέρασε από λιγότερες από 1, σε 84. Σε παγκόσμιο επίπεδο, υπάρχουν πλέον περισσότερες από 9 δισεκατομμύρια συνδρομές κινητής τηλεφωνίας, δηλαδή περισσότερες συνδέσεις από ό,τι άνθρωποι στον πλανήτη.
Ο αναπτυσσόμενος κόσμος παρέκαμψε την εποχή του σταθερού τηλεφώνου και πέρασε κατευθείαν στην κινητή τηλεφωνία. Όμως, δεν ήταν απλά συσκευές τηλεφώνου. Λειτουργούσαν σαν σανίδες σωτηρίας.
Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι το M-Pesa, ένα σύστημα πληρωμών μέσω κινητού που λάνσαρε η Safaricom στην Κένυα το 2007. Το M-Pesa επιτρέπει στους χρήστες να στέλνουν χρήματα, να πληρώνουν λογαριασμούς και να κάνουν αποταμιεύσεις — όλα αυτά μέσω ενός απλού κινητού τηλεφώνου, χωρίς να απαιτείται τραπεζικός λογαριασμός.
Μελέτη του 2016 που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science από τους οικονομολόγους Tavneet Suri και William Jack διαπίστωσε ότι τουλάχιστον ένα άτομο στο 96% των νοικοκυριών της Κένυας χρησιμοποιούσε το M-Pesa.
Ακόμη πιο αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η πρόσβαση στο M-Pesa βοήθησε περίπου 194.000 νοικοκυριά – περίπου το 2% του πληθυσμού της χώρας – να βγουν από την ακραία φτώχεια. Τα αποτελέσματα ήταν πιο έντονα στα νοικοκυριά με επικεφαλής γυναίκες: περίπου 185.000 γυναίκες μεταπήδησαν από τη γεωργία σε επιχειρηματικές δραστηριότητες. Σήμερα, πλατφόρμες σαν το M-Pesa διαχειρίζονται 1,68 τρισεκατομμύρια δολάρια σε ετήσιες συναλλαγές παγκοσμίως, με πάνω από 2 δισεκατομμύρια εγγεγραμμένους λογαριασμούς.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των ψαράδων στην πολιτεία Κεράλα της Ινδίας, που εμφανίζονται στη μελέτη του Robert Jensen.
Πριν από την εμφάνιση των κινητών τηλεφώνων στα τέλη της δεκαετίας του 1990, οι ψαράδες ξεφόρτωναν τα αλιεύματά τους στην πλησιέστερη παραλία χωρίς να έχουν ιδέα για τις τιμές που επικρατούσαν αλλού. Σε ορισμένες αγορές υπήρχε υπερπροσφορά, ενώ σε άλλες έλλειψη. Η σπατάλη έφτανε έως και το 8%.
Όταν όμως ξεκίνησε η κάλυψη κινητής τηλεφωνίας, οι ψαράδες μπορούσαν να τηλεφωνούν εκ των προτέρων για να ελέγχουν τις τιμές και να επιλέγουν την καλύτερη αγορά. Η σπατάλη μειώθηκε σχεδόν στο μηδέν. Τα κέρδη τους αυξήθηκαν κατά 8%. Οι τιμές καταναλωτή μειώθηκαν κατά 4%. Τα τηλέφωνα αποσβέστηκαν μέσα σε δύο μήνες.
Τα συνολικά στοιχεία είναι εντυπωσιακά. Σύμφωνα με έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας, η μετάβαση μιας περιοχής από την πλήρη έλλειψη κάλυψης κινητής τηλεφωνίας στην πλήρη κάλυψη ενισχύει την αύξηση του ΑΕΠ κατά 1,8 έως 2,3 ποσοστιαίες μονάδες. Η GSMA – ο παγκόσμιος οργανισμός του κλάδου κινητής τηλεφωνίας – το διατυπώνει ως εξής: το 2025, οι τεχνολογίες και οι υπηρεσίες κινητής τηλεφωνίας απέφεραν 7,6 τρισεκατομμύρια δολάρια στην παγκόσμια οικονομία, ποσό που αντιστοιχεί στο 6,4% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
Τα προγράμματα κινητής τηλεφωνίας στον τομέα της υγείας έχουν βελτιώσει τη συμμόρφωση των ασθενών με HIV στη λήψη των φαρμάκων τους στην Αφρική και οι υπενθυμίσεις μέσω SMS έχουν αυξήσει τα ποσοστά εμβολιασμού και τις επισκέψεις για προγεννητικό έλεγχο.
Ωραία όλα αυτά. Και με το doomscrolling τι γίνεται;
Στον αναπτυσσόμενο κόσμο, το κινητό που έχεις στην τσέπη σου μπορεί να γίνει την ίδια στιγμή τράπεζα, ιατρείο, σχολική αίθουσα και μαγαζί με ρούχα, όσο το διαδίκτυο και οι αλγόριθμοι που έχουν σχεδιαστεί για να τραβούν μονίμως την προσοχή σου σε κρατούν «παγιδευμένο».
Το βιβλίο του Jonathan Haidt The Anxious Generation (Η γενιά του άγχους) αναφέρει πως η μετάβαση σε μια «παιδική ηλικία βασισμένη στο κινητό» γύρω στο 2010 – 2015, με κινητήρια δύναμη τα smartphone και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συνέβαλε στην αύξηση των ποσοστών κατάθλιψης και άγχους μεταξύ των εφήβων. Τα στοιχεία για την ψυχική υγεία των εφήβων είναι πραγματικά ανησυχητικά – στοιχεία από ομοσπονδιακή έρευνα δείχνουν ότι το 20% των Αμερικανών ηλικίας 12 έως 17 ετών βίωσε ένα επεισόδιο μείζονος κατάθλιψης.
Ναι, μπορεί το smartphone να διαφέρει ποιοτικά από το παλιό σταθερό τηλέφωνο που το καλώδιό του σε κρατούσε κυριολεκτικά «δεμένο», ωστόσο, αυτό που παραβλέπεται στη συζήτηση για το άγχος που προκαλεί η χρήση των smartphone είναι ότι οι άνθρωποι που επωφελούνται περισσότερο από την κινητή τηλεφωνία – και εκείνοι που θα μπορούσαν να επωφεληθούν – είναι ακριβώς εκείνοι που εμφανίζονται λιγότερο στην κάλυψη του θέματος από τους δυτικούς.
Περίπου 885 εκατομμύρια γυναίκες σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος εξακολουθούν να μην έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο μέσω κινητού τηλεφώνου. Μόνο η κάλυψη αυτού του χάσματος θα προσθέσει, σύμφωνα με εκτιμήσεις, 1,3 τρισεκατομμύρια δολάρια στο ΑΕΠ έως το 2030. Για μια πωλήτρια στην αγορά της Κένυας ή έναν ψαρά στην Ινδία, το κινητό τηλέφωνο δεν αποτελεί πηγή άγχους. Είναι η τεχνολογία που τους δίνει τη μεγαλύτερη δυνατότητα αυτονομίας που έχουν ποτέ κρατήσει στα χέρια τους.
Το μόνο σίγουρο είναι πως ο Alexander Graham Bell δεν φανταζόταν ότι θα συνέβαινε τίποτα από όλα αυτά. Ούτε το M-Pesa, ούτε έναν ψαρά να ελέγχει τις τιμές της σαρδέλας από ένα σκάφος στα ανοιχτά των ακτών της Κεράλα, ούτε μια έγκυο γυναίκα στην επαρχία της Γκάνας να λαμβάνει υπενθυμίσεις για τον προγεννητικό της έλεγχο μέσω SMS. Σίγουρα, δεν θα μπορούσε καν να φανταστεί το TikTok.
Αυτό που σίγουρα θα είχε συνειδητοποιήσει από την αρχή είναι ότι η εφεύρεσή του θα μπορούσε να μηδενίσει τις αποστάσεις. Σε μόλις ενάμιση αιώνα, η εφεύρεσή του και οι διάδοχοί της έχουν συνδέσει δισεκατομμύρια ανθρώπους, έχουν βγάλει εκατομμύρια άλλους από τη φτώχεια, έχουν σώσει ζωές και έχουν δημιουργήσει ευκαιρίες σε μια κλίμακα που ο Bell δεν θα μπορούσε ποτέ να ονειρευτεί όταν φώναξε αυτές τις εννέα λέξεις στον Thomas Watson.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.