Το ελληνικό νησί με το σκοτεινό παρελθόν που γέμισε σπάνιες φώκιες
Ήταν γνωστό ως «Νησί του Διαβόλου» και «θανατονήσι». Μέχρι που εμφανίστηκε μια φωτογραφία που ό,τι έδειχνε ήταν σαν αρχαία σκηνή.
- 16 ΙΟΥΛ 2026
Η Γυάρος από ψηλά δεν έχει ούτε λευκά σπίτια, ούτε σοκάκια, ούτε πολυτελή ξενοδοχεία με πισίνες. Αν τη δεις από ψηλά μοιάζει με μία απόκοσμη μάζα από πέτρα και ξερή γη, πλήρως αποκομμένη από την εικόνα των γειτονικών νησιών των Κυκλάδων.
Το πιο κοντινό σε οίκημα που μπορείς να δεις αν την πλησιάσεις από θαλάσσης είναι μία τεράστια κατασκευή από κόκκινα τούβλα. Είναι η παλιά φυλακή, αυτή που χάρισε στο νησί το προσωνύμιο «Νησί του Διαβόλου».
Η απομόνωση, η βία και η τιμωρία καθόρισαν για αιώνες την ιστορία της Γυάρου , στην οποία εξορίζονταν πολιτικοί κρατούμενοι ήδη από τη ρωμαϊκή εποχή. Το πιο σκοτεινό και βάρβαρο κεφάλαιο της ιστορίας του όμως, ξεκίνησε το 1948, όταν το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε τις περιουσίες των 31 τελευταίων κατοίκων του και το μετέτρεψε σε νησί-φυλακή.
Οι πρώτοι πολιτικοί κρατούμενοι έφτασαν στη Γυάρο το καλοκαίρι του 1947. Οι ίδιοι περιγράφουν τις απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσής τους: ζουν στοιβαγμένοι σε αντίσκηνα, εκτεθειμένοι στις αφιλόξενες καιρικές συνθήκες και υποσιτιζόμενοι. Οι πέντε ανατολικοί όρμοι του νησιού μετατράπηκαν σε υπαίθριες φυλακές. Κάθε μία από αυτές περιφράχτηκε με συρματοπλέγματα και λειτουργούσε σχεδόν αυτόνομα διαθέτοντας τα απαραίτητα βοηθητικά κτίρια (φυλάκια, πυροβολεία, τουαλέτες κ.ά.). Την ίδια χρονιά ξεκινά η ανέγερση των φυλακών και των υπόλοιπων κτιρίων: του εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, του αναρρωτηρίου, της αποθήκης, των φυλακίων και των πυροβολείων. Όλες οι οικοδομικές εργασίες έγιναν από καταναγκαστική εργασία των ίδιων των κρατουμένων. Οι ίδιοι έκαναν τους εκβραχισμούς, το σπάσιμο και τη μεταφορά πέτρας και οικοδομικού υλικού, την τοποθέτηση συρματοπλεγμάτων, τη διάνοιξη των δρόμων.
Τα εξοντωτικά ωράρια εργασίας συνοδεύονταν από φριχτά βασανιστήρια και καψόνια από τους φύλακες. Πολλοί ήταν αυτοί που πέθαναν από τα βασανιστήρια και τις κακουχίες. Για τους κρατούμενους, η ανέγερση των φυλακών λειτούργησε ως σχέδιο εξόντωσής τους και η Γυάρος ήταν το «θανατονήσι».
EUROKINISSI
Για το νησί οι μαύρες μέρες τελείωσαν το 1974 με την πτώση της χούντας και την εκκένωση των φυλακών, οπότε το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε το νησί ως πεδίο βολής μέχρι το 2002.
Υπολογίζεται ότι κατά τη διάρκεια δύο κυμάτων πολιτικής καταστολής, περισσότεροι από 20.000 Έλληνες στάλθηκαν στο νησί, κυρίως κομμουνιστές, συγγραφείς, φοιτητές και καλλιτέχνες.
Αφού το Πολεμικό Ναυτικό διέκοψε τις δραστηριότητές του, οι ψαράδες άρχισαν να αναφέρουν θεάσεις μεσογειακής φώκιας γύρω από το νησί. Οι μαρτυρίες έμοιαζαν για αρχή με μεμονωμένα περιστατικά, μέχρι που εμφανίστηκε εκείνη η φωτογραφία.
MOm
Την είχε τραβήξει ένας ερασιτέχνης ψαροντουφεκάς στις αρχές της δεκαετίας του 2000 και έδειχνε μια φώκια μονάχους μονάχους μαζί με το μικρό της σε μία ανοιχτή παραλία.
Η σκηνή ήταν σχεδόν εξωπραγματική.
«Προσωπικά, δεν το είχα δει ποτέ στην Ελλάδα», λέει ο βιολόγος Πάνος Δενδρινός της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης και Προστασίας της Φώκιας Μονάχους Μονάχους, μιας ερευνητικής ομάδας με έδρα την Αθήνα. «Έμοιαζε με αρχαία εικόνα».
Συνηθισμένο είδος κάποτε, μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα ο πληθυσμός της μεσογειακής φώκιας μειώθηκε δραματικά σε μόλις 350-450 άτομα. Για αιώνες, οι άνθρωποι την κυνηγούσαν για τη γούνα, το κρέας και το λίπος της. Παράλληλα, η ανάπτυξη των παράκτιων περιοχών κατέστρεψε τον φυσικό της βιότοπο, ενώ αρκετοί ψαράδες τη σκότωναν ως αντίποινα, επειδή έτρωγε τα ψάρια από τα δίχτυα τους.
Χαρακτηρίστηκε ως είδος προς εξαφάνιση και όσα άτομα είχαν απομείνει έμοιαζαν με φαντάσματα, καθώς αποσύρθηκαν σε απομονωμένες θαλάσσιες σπηλιές, όπου μεγάλωναν τα μικρά τους μακριά από την ανθρώπινη παρουσία.
Thanassis Stavrakis/AP Photo
Η φωτογραφία του ψαρά αποτέλεσε την αφορμή για τις πρώτες επιστημονικές αποστολές στη Γυάρο, όπου οι επιστήμονες εντόπισαν έναν σημαντικό πληθυσμό περίπου 70 ενήλικων μονάχους μονάχους, πιθανότατα τη μεγαλύτερη στη Μεσόγειο εκείνη την εποχή. Εκείνο όμως που άφησε πραγματικά έκπληκτους τους ειδικούς δεν ήταν μόνο ο αριθμός τους, αλλά η συμπεριφορά τους: οι φώκιες θήλαζαν τα μικρά τους σε ανοιχτές παραλίες.
«Ήταν η φυσική τους συμπεριφορά», λέει ο Σπύρος Κοτομάτας, βιολόγος και ανώτερος υπεύθυνος θαλάσσιας προστασίας στη WWF, ο οποίος εκείνη την εποχή εργαζόταν για την Ελληνική Εταιρεία Μελέτης και Προστασίας της Μεσογειακής Φώκιας. «Οι φώκιες αλλού συμπεριφέρονταν όπως οι Έλληνες στην Αθήνα, νευρικές, σε εγρήγορση. Στη Γυάρο, ήταν χαλαρές».
Δεν είναι σαφές πόσο καιρό βρίσκονταν οι φώκιες στο νησί, αλλά ο κ. Κοτομάτας πιστεύει ότι η μακροχρόνια απομόνωσή τους δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες. Ενώ χιλιάδες κρατούμενοι πέρασαν από εκεί, η ανθρώπινη παρουσία ήταν συγκεντρωμένη, λέει, με τα στρατόπεδα να καταλαμβάνουν μόνο ένα μικρό τμήμα της ακτογραμμής. Ακόμη και κατά τη διάρκεια της περιόδου των βομβαρδισμών, οι διαταραχές ήταν σποραδικές και συγκεντρώνονταν κυρίως στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού, μακριά από τις περιοχές όπου οι φώκιες μονάχους μονάχους είχαν βρει καταφύγιο, προσθέτει.
«Οι φώκιες είναι ευπροσάρμοστες», συμπληρώνει ο κ. Κοτομάτας. «Βρισκόμουν μέσα σε μια σπηλιά ενώ ένα ταχύπλοο περνούσε ακριβώς δίπλα. Εγώ δεν μπορούσα να ακούσω τίποτα λόγω του θορύβου, αλλά η φώκια συνέχιζε να κοιμάται».
Στις παραλίες του νησιού ζει και αναπαράγεται το 10% περίπου του παγκόσμιου πληθυσμού της Μεσογειακής Φώκιας Monachus monachus και στις απόκρημνες, βραχώδεις πλαγιές του φωλιάζει η δεύτερη μεγαλύτερη αποικία του Μύχου Puffinus yelkouan στον κόσμο και πολλά ακόμα θαλασσοπούλια. Κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας «αναπνέουν» τα λιβάδια Ποσειδωνίας και οι κοραλλιογενείς «κήποι» της τραγάνας, που συνθέτουν ένα ζωογόνο οικοσύστημα στο οποίο βρίσκουν καταφύγιο εκατοντάδες οργανισμοί.
Από το 2011 η σημασία της βιοποικιλότητας της Γυάρου αναγνωρίστηκε και το νησί και η θαλάσσια περιοχή γύρω από αυτό εντάχθηκε θεσμικά στο πανευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000.
Η «Επιτροπή Συνδιαχείρισης της Γυάρου» με όραμα τη δημιουργία μιας πρότυπης θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής πρότεινε μέτρα προστασίας και διαχείρισης του οικοσυστήματος της Γυάρου. Στόχος είναι η αποτελεσματική προστασία του φυσικού πλούτου και η στήριξη της ήπιας ανάπτυξης της ευρύτερης περιοχής.
Το 2019 το ελληνικό κράτος υιοθέτησε τα μέτρα αυτά και η Γυάρος θεσμοθετήθηκε ως Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή. Η Γυάρος έχει χαρακτηριστεί «ναυτικό οχυρό» και τον αστυνομικό έλεγχο ασκεί το Λιμεναρχείο Σύρου που εποπτεύει και τον χώρο.
Παρ’ όλα αυτά, οι ισορροπίες σε πολιτικό επίπεδο είναι ιδιαίτερα εύθραυστες κι αυτό γιατί ακόμη και μετά τον χαρακτηρισμό της Γυάρου ως προστατευόμενης περιοχής, η τοπική αλιεία μικρής κλίμακας εξακολουθούσε να επιτρέπεται εποχιακά, υπό αυστηρούς όρους. Ωστόσο, το 2022, υπό την πίεση αλιευτικών οργανώσεων, η κυβέρνηση άνοιξε την περιοχή, με αποτέλεσμα να επικρατήσει ένα κλίμα ανεξέλεγκτης αλιείας που γρήγορα επηρέασε ψάρια και φώκιες.
Η κυβέρνηση σύντομα άλλαξε στάση, ανακηρύσσοντας το νησί ως ζώνη αυστηρής απαγόρευσης αλιείας. Ωστόσο, οι επιστήμονες ανησυχούν ότι ο Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α., ο δημόσιος φορέας στην Ελλάδα που διαχειρίζεται τις προστατευόμενες περιοχές δεν διαθέτει επαρκή δυναμικό για την προστασία του νησιού. «Ψαράδες αναφέρουν ότι σκάφη από άλλα νησιά φτάνουν τη νύχτα και τα σαββατοκύριακα, ενώ εκείνοι αισθάνονται ότι τηρούσαν τους κανόνες χωρίς λόγο», αναφέρει ο Δημήτρης Δαμαλάς, Ωκεανογράφος και Διευθυντής Ερευνών στο Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΚΘΕ).
Μετά από οκτώ) ολόκληρα χρόνια, στις 16/4/2026, υπεγράφη το πολυαναμενόμενο Προεδρικό Διάταγμα για τη Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή της Γυάρου, παρέχοντας στο νησί το υψηλότερο επίπεδο προστασίας και θεσπίζοντας ένα μόνιμο νομικό πλαίσιο. Ωστόσο, οι ειδικοί τονίζουν ότι η Γυάρος δεν μπορεί να αποτελέσει αυτόνομη λύση, καθώς ενώ η Ελλάδα έχει θέσει υπό προστασία το 18% των θαλάσσιων εδαφών της, μόνο ένα μικρό μέρος αυτών υπόκειται σε ενεργή διαχείριση.
«Ακόμα και αν προστατεύεται τέλεια η Γυάρος, αν η ευρύτερη θάλασσα παραμένει απροστάτευτη, τα ζώα εξακολουθούν να διατρέχουν κίνδυνο», λέει ο κ. Κοτομάτας. «Η Μεσόγειος είναι μία από τις πιο εντατικά αξιοποιούμενες θάλασσες του πλανήτη, και οι πιέσεις από τη ναυτιλία, την υπεράκτια ενέργεια, το ερασιτεχνικό ψάρεμα και τα θαλάσσια κύματα καύσωνα δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να αυξάνονται συνεχώς».
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.