Το μυστηριώδες όργανο στο κεφάλι των φυσητήρων που τους δίνει δύναμη να βυθίζουν πλοία
Οι φυσητήρες διαθέτουν τον μεγαλύτερο εγκέφαλο στο ζωικό βασίλειο, όμως το πραγματικό τους «όπλο» ίσως κρύβεται σε ένα μυστηριώδες όργανο μέσα στο τεράστιο κεφάλι τους.
- 28 ΣΕΠ 2026
Το πρωί της 20ής Νοεμβρίου 1820, ο 15χρονος Thomas Nickerson είχε μόλις γλιτώσει από μια φάλαινα, η οποία είχε χτυπήσει τη βάρκα του ανοίγοντας μία τρύπα στη μια της πλευρά. Κατάφερε μαζί με τους συντρόφους του να επιστρέψουν γρήγορα στο φαλαινοθηρικό “Essex”, νομίζοντας ότι είναι ασφαλείς.
Λίγο αργότερα όμως, ο Nickerson είδε μια άλλη, πολύ μεγαλύτερη φάλαινα φυσητήρα να ορμά καταπάνω τους. Μέχρι να ειδοποιήσει τον πρώτο αξιωματικό του πλοίου, Owen Chase, η φάλαινα τους είχε χτυπήσει.
Το χτύπημα ήταν τόσο ισχυρό, που όλοι οι άνδρες έπεσαν κάτω. Η φάλαινα απομακρύνθηκε περίπου 270 μέτρα από το πλοίο, έκανε μια απότομη στροφή και επέστρεψε με όλη της τη δύναμη για ένα δεύτερο χτύπημα. Η δεύτερη πρόσκρουση διέλυσε την πλώρη και το “Essex” βυθίστηκε.
Αν αυτό ακούγεται σαν μυθιστόρημα, είναι επειδή το ναυάγιο του “Essex” ενέπνευσαν τον Herman Melville να γράψει τον Moby Dick. Σήμερα, 175 χρόνια μετά τη δημοσίευση του βιβλίου, οι επιστήμονες προσπαθούν ακόμα να εξηγήσουν πώς ένας μια φάλαινα φυσητήρας μπορεί να προκαλέσει τόσο μεγάλη ζημιά σε ένα πλοίο πολλές φορές μεγαλύτερο από το μέγεθός του.
Όπως αποδεικνύεται, η απάντηση είχε προβλεφθεί σωστά πριν από περισσότερα από 200 χρόνια από τον ίδιο τον Chase, τον πρώτο υποπλοίαρχο του “Essex”, και βρίσκεται στο κεφάλι του.
Το μυστηριώδες όργανο που μετατρέπεται σε «όπλο»
Οι φυσητήρες (Physeter macrocephalus), το τρίτο μεγαλύτερο ζώο του πλανήτη με τον μεγαλύτερο εγκέφαλο που έχει καταγραφεί ποτέ, έχει όπως είναι αναμενόμενο και ένα τεράστιο κεφάλι, το οποίο αποτελεί περίπου το ένα τρίτο του συνολικού μήκους του σώματός τους και το βάρος του φτάνει τα 9 κιλά.
Στο μέτωπό τους βρίσκεται ένα μεγάλο, λιπαρό και μαλακό όργανο που ονομάζεται spermaceti, το οποίο είναι γεμάτο με μία κηρώδη, ημιδιαφανή ουσία, η οποία πήρε το όνομά της επειδή οι φαλαινοθήρες πίστευαν ότι επρόκειτο για σπέρμα.
Το spermaceti αποδείχθηκε εξαιρετικά πολύτιμο, καθώς το έλαιό του χρησιμοποιούνταν ως καύσιμο αλλά και στην παραγωγή κεριών και σαπουνιών. Η μεγάλη του ζήτηση μάλιστα, συνέβαλε στο μαζικό κυνήγι των φυσητήρων. Κατά τη διάρκεια του 18ου και 19ου αιώνα, υπολογίζεται ότι περίπου 300.000 φάλαινες φυσητήρες σκοτώθηκαν σε όλο τον κόσμο.
Παρότι οι άνθρωποι εκμεταλλεύονταν το spermaceti για αιώνες, η ακριβής λειτουργία του οργάνου παραμένει αντικείμενο έρευνας. Μία από τις επικρατέστερες θεωρίες είναι ότι το συγκεκριμένο όργανο μπορεί να μετατραπεί σε όπλο.
Την ιδέα αυτή είχε διατυπώσει ήδη ο πρώτος αξιωματικός της παραπάνω ιστορίας, ο οποίος υποστήριξε ότι το μέτωπο της φάλαινας έκρυβε ένα δυνατό όπλο, σύμφωνα με τον πρώην εξελικτικό βιολόγο Dave Carrier.
Τους τελευταίους δύο αιώνες, οι βιολόγοι αγνοούσαν σε μεγάλο βαθμό τις ιδέες του Chase, αλλά από τη σκοπιά του Carrier, «η διαίσθηση και η εμπειρία του φαλαινοθήρα ήταν πιθανώς σωστές».
Σε μια μελέτη του 2002, ο Carrier πρότεινε ότι το πολύ διογκωμένο «πεπόνι» της φάλαινας – ένα λιπώδες όργανο που βρίσκεται στο μέτωπο όλων των οδοντωτών φαλαινών – εξελίχθηκε ως εμβολιστικό όργανο, ικανό να καταφέρει ένα θανατηφόρο χτύπημα σε έναν αντίπαλο, ακριβώς όπως ένας ιπποπόταμος. «Οι φάλαινες είναι θηλαστικά, στενά συγγενικά με ζώα όπως τα ελάφια και τα κριάρια, όπου τα αρσενικά ανταγωνίζονται εμβολίζοντας – οπότε αυτή η συμπεριφορά μπορεί να έχει κληρονομηθεί από τους προγόνους τους».
Πρόσφατα, ο Alec Burslem, οικοφυσιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Χαβάης, κατέγραψε με την κάμερά του φάλαινες φυσητήρες να χτυπούν με το κεφάλι όχι ένα φαλαινοθηρικό πλοίο, αλλά η μία την άλλη.
Μπορεί να φαίνεται παράξενο το γεγονός ότι οι φάλαινες χρησιμοποιούν το κεφάλι τους για να πολεμήσουν, ωστόσο, μια μελέτη του 2015 αναφέρει ότι το όργανο αυτό διαθέτει επαρκή προστασία, ώστε οι φάλαινες να μπορούν να χρησιμοποιούν το κεφάλι τους ως εμβολέα χωρίς να διακινδυνεύουν να υποστούν βλάβη.
Ο Burslem παρατήρησε αυτή τη συμπεριφορά πολλές φορές, ήδη από διαφορετικούς νεαρούς φυσητήρες. Η μεγαλύτερη σύγκρουση που κατέγραψε προκλήθηκε από ένα νεαρό αρσενικό που κινήθηκε εναντίον μιας άλλης φάλαινας με ταχύτητα 4,5 μέτρα ανά δευτερόλεπτο, χτυπώντας τη με δύναμη περίπου 460 kN. Ο Burslem εκτιμά ότι αν μία μεγάλη, πλήρως ανεπτυγμένη φάλαινα φυσητήρας προσέκρουε με την ίδια ταχύτητα, το χτύπημα θα ισοδυναμούσε με το να σε χτυπήσει λεωφορείο που κινείται με ταχύτητα 65 χλμ./ώρα.
Αν τώρα, η ίδια δύναμη εφαρμοζόταν σε ένα πλοίο, οι συνέπειες θα ήταν καταστροφικές.
«Στην ιστορία, μόνο τρία φαλαινοθηρικά πλοία έχουν δεχθεί επίθεση από φάλαινες», λέει ο Michael Harrison, επικεφαλής επιμελητής της Ιστορικής Εταιρείας του Ναντάκετ, η οποία διαθέτει μια εντυπωσιακή συλλογή αυθεντικών ημερολογίων πλοίου και αντικειμένων της εποχής. Ωστόσο, οι φάλαινες επιτίθεντο συχνά στα μικρότερα, ανοιχτά σκάφη που κατέβαιναν στη θάλασσα από το κύριο πλοίο όταν εντόπιζαν μια φάλαινα.
Και στις τρεις περιπτώσεις όπου μια φάλαινα επιτέθηκε σε κύριο φαλαινοθηρικό πλοίο, ο επιτιθέμενος ήταν ένας φυσητήρας. Το 1851, στον Νότιο Ειρηνικό, ένας φυσητήρας επιτέθηκε στο Ann Alexander και το κατέστρεψε ολοσχερώς. Το ίδιο συνέβη και το 1902 με το Kathleen, ένα πλοίο που έπλεε κοντά στα νησιά Γκαλαπάγκος.
Όμως η τύχη του Essex ήταν εκείνη που έμεινε στην ιστορία ως μία από τις πιο διαβόητες περιπέτειες επιβίωσης στη θάλασσα. Εκείνη την ημέρα, 20 άνδρες εγκατέλειψαν το βυθιζόμενο φαλαινοθηρικό και κατάφεραν με δυσκολία να επιβιβαστούν σε τρεις μικρές βάρκες. Βρίσκονταν περίπου 2.100 χιλιόμετρα μακριά από την ξηρά και όσα ακολούθησαν αποτέλεσαν μία από τις πιο φρικιαστικές ιστορίες επιβίωσης στη θάλασσα, καθώς και πηγή έμπνευσης για το έργο Moby Dick.
Αγάπη και πόλεμος
Φυσικά, δεν γνωρίζουμε πόσο συχνά οι φυσητήρες χρησιμοποιούν το κεφάλι τους ως ως «πολιορκητικό κριό» στη φύση, λέει ο Burslem.
Υπάρχουν και άλλες θεωρίες σχετικά με τον ρόλο του spermaceti και πράγματι, μπορεί να έχει περισσότερες από μία χρήσεις και λειτουργίες και μία από αυτές είναι η εξής:
Οι φάλαινες φυσητήρες παράγουν ήχους με τη βοήθεια των λεγόμενων «φωνητικών χειλιών» (monkey lips), ενός ζεύγους ειδικών δομών που βρίσκονται στο μπροστινό άκρο της μύτης τους. Ο ήχος ταξιδεύει τόσο προς τα εμπρός, μέσα στο νερό, όσο και προς τα πίσω, μέχρι το πίσω τοίχωμα του οργάνου spermaceti, στο πίσω μέρος του κεφαλιού τους.
Όταν ένα θηλυκό ακούσει τον συνδυασμό αυτών των δύο ήχων, μπορεί να εκτιμήσει το μέγεθος του spermaceti του αρσενικού και, κατά συνέπεια, αν πρόκειται για ένα μεγάλο και ισχυρό δείγμα με το οποίο θα ήθελε να ζευγαρώσει, εξηγεί ο Burslem.
«Έχουμε ακόμη πάρα πολλά να μάθουμε για αυτά τα ζώα. Πρέπει να δώσουμε προτεραιότητα στη διατήρησή τους», λέει ο ίδιος. «Στην πραγματικότητα, μόλις τώρα αρχίζουμε να τα καταλαβαίνουμε».
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.