Ένα παράθυρο γαλήνης και στοχασμού άνοιξε στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου
Τρεις μεγάλες πισίνες, αμέτρητα πορσελάνινα μπολ και μια τυχαία συγχορδία. Το Clinamen του Céleste Boursier-Mougenot ανοίγει έναν χώρο περισυλλογής και διαλογισμού – αλλά μήπως είναι καιρός για δράση;
- 25 ΣΕΠ 2026
Πώς μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει χωρίς φόβο σε έναν κόσμο που δεν ελέγχει;
Για να φτάσει ο άνθρωπος στο επίπεδο του «εὖ ζῆν», έλεγε ο Επίκουρος, δεν χρειάζεται να συσσωρεύει ακόρεστα απολαύσεις, αλλά να επιδιώκει την ψυχική του «ἀταραξία» μέσα από την απαλλαγή από τον φόβο των θεών και την κατανόηση των φυσικών φαινομένων. Όπως γνωρίζουμε από τον Λουκρήτιο, που παρουσίασε και ανέπτυξε τη φιλοσοφία του Επίκουρου στα λατινικά, πίστευε ακράδαντα ότι οι κόσμοι (πληθυντικός!) αποτελούνταν από τα άτμητα σωματίδια (τα άτομα) και το κενό – μέσα στο κενό, τα άτομα στη φύση κινούνται καθοδικά, λόγω του βάρους, αλλά όχι απολύτως παράλληλα.
Υπάρχει μια ελάχιστη και απρόβλεπτη απόκλιση στην πορεία τους στο κενό, όπως υποστήριζε ο ίδιος, που καθιστά δυνατές όλες τις συναντήσεις, τις συγκρούσεις και τις ενώσεις μεταξύ των ατόμων. Αυτή είναι η περίφημη «παρέκκλιση» που εξηγεί τη δημιουργία στη φύση κατά τον Επίκουρο – μια τυχαία, αλλά προκαθορισμένη μεταβολή που διαταράσσει την αυστηρή αναγκαιότητα του κόσμου (ντετερμινισμός) και αφήνει χώρο στη γέννηση του καινούργιου. Μια απρόβλεπτη απόκλιση που εξηγεί τελικά και τη δυνατότητα του ανθρώπου να έχει ελεύθερη βούληση, πέρα από τα προκαθορισμένα μονοπάτια.
Εάν σας ζορίζει η θεωρία, η εγκατάσταση του Céleste Boursier-Mougenot είναι ίσως ο πιο όμορφος τρόπος να τη δείτε να συμβαίνει μπροστά στα μάτια σας.
Εγκατεστημένο στην άλλοτε ιστορική «Μάντρα», που έχει περιέλθει στην ιδιοκτησία της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση, το έργο ανοίγει ένα παράθυρο γαλήνης και στοχασμού στην πολύβουη Διονυσίου Αρεοπαγίτου: πρωταγωνιστούν τρεις μεγάλες στρογγυλές πισίνες με αθόρυβες αντλίες, στην επιφάνεια των οποίων ταξιδεύουν αδιάκοπα δεκάδες άδεια πορσελάνινα μπολ. Καθώς παρασύρονται από την κίνηση του νερού, τα μπολ απομακρύνονται, συναντιούνται και συγκρούονται ελαφρά, παράγοντας αλλεπάλληλους κρυστάλλινους ήχους. Ανάλογα με το μέγεθος του δοχείου και την ταχύτητα τη στιγμή της σύγκρουσης, αλλάζει και η τονικότητα του τσουγκρίσματος.
Το αποτέλεσμα είναι μια διαρκώς μεταβαλλόμενη, απρόβλεπτη συγχορδία. Η συγχορδία του Clinamen. Θα μπορούσαμε να το εκλάβουμε σαν μια ωδή στις μικρές αποκλίσεις που αφήνουν χώρο για το απρόβλεπτο μέσα σε έναν οργανωμένο κόσμο, όπως υποστήριζε ένθερμα ο Επίκουρος.
Παρένθεση: το απρόβλεπτο δεν σχετίζεται με το χαοτικό. Και στην εγκατάσταση του Céleste Boursier-Mougenot, όλα είναι σχεδιασμένα και οργανωμένα εκ των προτέρων με απόλυτη αυστηρότητα, για να λειτουργήσει το περιθώριο της τυχαιότητας που φαίνεται σαν να προκύπτει από μόνο του – το απολύτως κυκλικό σχήμα στις πισίνες που επιτρέπει την περιδίνηση, η ταχύτητα και η κατεύθυνση του ρεύματος από τις αντλίες, για να μη σπάει η πορσελάνη, ο αριθμός και ο τύπος των μπολ, ώστε να υπάρχει ποικιλία στην τονικότητα. Μάλιστα, είναι τέτοια η αφοσίωση και η αγάπη του, που μέσα σε λίγα λεπτά ακρόασης μπορεί να βεβαιώσει εάν υπάρχει κάποια ρωγμή σε οποιοδήποτε πορσελάνινο μπολ του έργου.
Στη θεωρία της τέχνης, και ειδικά στο έργο του Boursier-Mougenot, η παραπάνω έννοια αποδίδεται με τον (δύσκολα μεταφράσιμο) όρο dispositif. Είναι η οργάνωση όλων των παραμέτρων που καθιστούν τελικά ένα γεγονός εφικτό να συμβεί, όπως τη συγχορδία από τα τσουγκρίσματα στην προκειμένη περίπτωση.
Το έργο πρόκειται ουσιαστικά για μια ιδέα του Γάλλου εικαστικού που κρατάει από τη δεκαετία του ’90.
Αφού εργάστηκε ως συνθέτης σε θεατρικές παραστάσεις στο Παρίσι, ο Céleste Boursier-Mougenot άρχισε να αναζητά έναν νέο, πιο απελευθερωμένο τρόπο να δημιουργεί μουσική, πέρα από τις νότες και τις παρτιτούρες. «Πρώτη φορά που έκανα το έργο με τα μπολ, συνειδητοποίησα ότι αυτό ήταν». Μετά την αποχώρησή του από τον κόσμο του θεάτρου, άρχισε να πειραματίζεται με ηχητικές εγκαταστάσεις σε περιβάλλοντα «ελεγχόμενης τυχαιότητας»: παρουσίασε έργα στα οποία πουλιά κουρνιάζανε πάνω σε τεντωμένες χορδές πιάνου, έργα με φουσκωτά μπαλόνια που ήταν συνδεδεμένα με μικρόφωνα, ακόμη και εγκαταστάσεις όπου οι κινήσεις ψαριών μεταφράζονταν σε ήχο.
Πάντοτε, κίνηση και ήχος συνυπήρχαν στο έργο του, σαν διπλανοί κρίκοι της ίδιας αλυσίδας.
Όπως ανέφερε ο ίδιος στη συνέντευξη Τύπου για το Clinamen: «Όταν ήμουν παιδί, αποφάσισα να γίνω μουσικός επειδή με ενθουσίασε η ιδέα του να παίζω μουσική. Πιο πρόσφατα, συνειδητοποίησα ότι ήταν τελικά η κίνηση του να παίζεις μουσική που με είχε τραβήξει. Το να μετακινώ κάτι μέσα στον χώρο είναι αυτό που απολαμβάνω πιο πολύ να κάνω. Και όπως ξέρετε, δεν υπάρχει ήχος χωρίς κίνηση: χρειάζεται ένα υλικό μέσο που μεταφέρει τον ήχο, τα ηχητικά κύματα. Γι’ αυτό άλλωστε δεν υπάρχει ήχος στο διάστημα. Ο ήχος δεν μπορεί να διαδοθεί στο κενό».
Και κάπως έτσι φτάνουμε στο Clinamen, το έργο το οποίο ταξίδεψε τον Céleste Boursier-Mougenot σε όλο τον κόσμο.
Παρουσιάστηκε πρώτη φορά το 1997 και από τότε έχει εντυπωσιάσει μικρούς και μεγάλους σε κορυφαία μουσεία και οργανισμούς όλου του κόσμου, όπως το Palais de Tokyo στο Παρίσι, το Museum of Contemporary Art στο Σικάγο και, πρόσφατα, το Park Avenue Armory στη Νέα Υόρκη. Τώρα, με τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και την παρουσίαση στη Μάντρα, καταγράφει ακόμη ένα ορόσημο στο μακρύ χρονολόγιο της πορείας του: είναι η πρώτη φορά που συμφώνησε ο Céleste Boursier-Mougenot να εγκατασταθεί σε εξωτερικό χώρο, κάτω από τον ανοιχτό ουρανό και τις απρόσμενες καιρικές μεταβολές.
«Από την αρχή, ο κόσμος ήθελε να το εγκαταστήσω έξω, αλλά έλεγα “όχι, είναι έργο εσωτερικού χώρου”. Άλλωστε, η τοποθέτηση ενός αντικειμένου μέσα σε μουσείο είναι από μόνη της ένα από τα τεχνάσματα που χρησιμοποιούν οι καλλιτέχνες. Αυτό το σημείο είναι προστατευμένο, λόγω του ψηλού τοίχου από το διπλανό κτίριο, και έτσι σκέφτηκα ότι είναι καλή ευκαιρία να το δοκιμάσουμε».
Το πείραμα φαίνεται να πέτυχε, όσον αφορά τον σκοπό του έργου.
Στον χώρο της εγκατάστασης, επικρατεί μια απρόσμενη αίσθηση γαλήνης – καθαρή παλέτα χρωμάτων, κατάλευκο πάτωμα (προς απομίμηση μαρμάρου) και διάσπαρτες θέσεις δίπλα στις πισίνες για να σβήσεις τις σκέψεις σου μέσα στον χαλαρωτικό ήχο και την κίνηση των κρυστάλλινων μπολ. Συστήνεται για αποφόρτιση, περισυλλογή και διαλογισμό – μάλιστα, ένα διαμορφωμένο pop-up βιβλιοπωλείο, σε συνεργασία με το 0fr. Paris από το Παρίσι, έχει στηθεί στην είσοδο του χώρου, προτείνοντας την ευκαιρία της ανάγνωσης στους επισκέπτες του Clinamen.
Το ερώτημα είναι αν η αποφόρτιση, η περισυλλογή και ο διαλογισμός είναι αυτό που χρειαζόμαστε σε μια συγκυρία που οφείλουμε να αναλάβουμε δράση.
Onassis Mandra
26/9–5/12
Τετ.–Κυρ.: 11:00–14:30 & 17:30–21:30
Εισιτήριο: 5€
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.