Με τρεις νέες εκθέσεις, το ΕΜΣΤ πιάνει το νήμα του κοσμοπολιτισμού
Τα ανατριχιαστικά έργα του Στάθη Λογοθέτη, η αναδρομική στη Νίκη Καναγκίνη και μια βιωματική καταβύθιση στο μυστήριο του Γιάννη Χρήστου. Επισκεφθήκαμε τις νέες εκθέσεις του ΕΜΣΤ και μεταφέρουμε εντυπώσεις.
- 31 ΜΑΡ 2026
Πώς συνδέεται η πρώτη ολοκληρωμένη αναδρομή στο έργο της Νίκης Καναγκίνη, μιας εικαστικού που για δεκαετίες άρθρωνε κριτικό λόγο μέσα από την τέχνη και υπήρξε η πρώτη της γενιάς της που αναμετρήθηκε με τα στερεότυπα της γυναικείας ταυτότητας και την πατριαρχία, μαζί με τη μυσταγωγία από τις συνθέσεις του πρωτοπόρου Γιάννη Χρήστου, αλλά και την ανατριχίλα που αισθάνεσαι μπροστά στα κατακόκκινα, γραν γκινιόλ έργα του Στάθη Λογοθέτη, σε επίσης αναδρομική έκθεση;
«Το κληροδότημα του κοσμοπολιτισμού», απαντάει η Κατερίνα Γρέγου, διευθύντρια του ΕΜΣΤ, εξηγώντας το νέο κεφάλαιο το οποίο ανοίγει για το μουσείο στο πρώην εργοστάσιο ΦΙΞ: συνεχίζοντας στο μοντέλο που θέλει οι εκθέσεις να συνδέονται με ένα κεντρικό αφήγημα και έναν ευρύτερο επιμελητικό κύκλο, με τις τρεις νέες εκθέσεις που εγκαινιάζονται στο ΕΜΣΤ «εισάγουμε, με έναν υπόγειο κι ίσως λανθάνων τρόπο, την έννοια του κοσμοπολιτισμού, όχι με την ελιτίστικη έννοια με την οποία τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα, αλλά με μία συγκεκριμένη αντίληψη που πιστεύουμε ότι έχει χαθεί πλέον».
Μια αντίληψη που λέει ότι είμαστε ανοιχτοί προς τον κόσμο, ανεκτικοί προς το διαφορετικό, αλλά ταυτόχρονα υπερήφανοι και διεκδικητικοί για την ιδιαίτερη πολιτιστική μας ταυτότητα. Όχι με την ιδέα της εθνικιστικής υπεροχής, αλλά για αντίσταση ενάντια στην πολιτιστική ισοπέδωση.
Είναι ένα αίτημα ιδιαίτερα επίκαιρο, αν σκεφτούμε τις πρακτικές «αποκατάστασης της ιστορίας» που εφαρμόζονται στη σκιά του πολέμου στη Μέση Ανατολή – μουσεία και ιδρύματα όπως το Ινστιτούτο Σμιθόνιαν υποχρεώνονται (διά νόμου) να αφαιρέσουν αναφορές στη δουλειά και τον συστημικό ρατσισμό, πρόσφατα επαναγκαταστάθηκε άγαλμα του Χριστόφορου Κολόμβου κοντά στον Λευκό Οίκο, ενώ το Βρετανικό Μουσείο υπάκουσε στην απαίτηση αφαίρεσης της λέξης «Παλαιστίνη» από γεωγραφικές τοποθεσίες στα εκθέματα.
Μνημεία μοναδικής ιστορίας καταστρέφονται κάθε λίγες ημέρες, γλώσσες ιθαγενών εξαναγκάζονται σε αφομοίωση, ιστορίες παραγράφονται για να εξυπηρετήσουν τα «μεγάλα αφηγήματα» των κυρίαρχων, θυμίζοντας τις πιο μαύρες σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας. Σε αυτή τη χρονική στιγμή, το ΕΜΣΤ αισθάνεται χρέος να δώσει το ελληνικό στίγμα, «να επανεξετάσουμε την ιστορία της τέχνης αποκαθιστώντας παράλληλα όσα κομμάτια είχαν αποσιωπηθεί στο παρελθόν, όπως οι φωνές μειονοτήτων, φωνές γυναικών, αλλά και φωνές της διασποράς».
Το ταξίδι σε αυτή τη νέα θεματική του ΕΜΣΤ ξεκινάει με τρεις περιπτώσεις Ελλήνων δημιουργών που έδρασαν πέρα από τα όρια της εποχής τους.
1η στάση: Η αναδρομική έκθεση στη Νίκη Καναγκίνη
Θυμάμαι πόσο βαθιά είχε εντυπωθεί μέσα μου η απλώστρα της Καναγκίνη την πρώτη φορά που βρεθήκαμε να περπατάμε στους ορόφους του ΕΜΣΤ, πριν χρόνια: μια κοινή μεταλλική απλώστρα ως έργο τέχνης, όπου αντί για ρούχα από τα μανταλάκια κρέμονταν πανομοιότυπες μεταξοτυπίες, σε ένα αφοπλιστικό statement για τον ετεροκαθορισμό και την υπονόμευση των γυναικών στο πατριαρχικό πλαίσιο της κοινωνίας – μια πράξη χειραφέτησης μέσα από τα ίδια ακριβώς εργαλεία που το σύστημα ταυτίζει με το γυναικείο φύλο, αυτό θα πει ιδιοφυές.
Η εν λόγω εγκατάσταση «κατάγεται», όσο περίεργο κι αν ακούγεται, απ΄ τη δεκαετία του 1970. Σε μια εποχή έντονων κοινωνικών μετασχηματισμών, η Νίκη Καναγκίνη δημιουργεί τη γνωστότερη ενότητα της καλλιτεχνικής της πορείας, τα Εν Οίκω. Σε αυτή τη σειρά, αναγάγει σε εικαστικό πλαίσιο (και άρα στη δημόσια σφαίρα) διάφορα προσωπικά, καθημερινά αντικείμενα και εργασίες οι οποίες σχετίζονται με τη φροντίδα του σπιτιού, θέλοντας να υπονομεύσει και να ξορκίσει την «ανία ης επαναληπτικής καθημερινότητας στον χώρο της εστίας», όπως σημειώνει η ίδια.
Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά, παραμένουν αναλλοίωτα διαυγή τα έργα αυτά, με γλώσσα βιωματική και ταυτόχρονα καθολικά οικεία, όπως σχολιάσαμε φτάνοντας στη σχετική ενότητα της τωρινής έκθεσης στο ΕΜΣΤ. Αποτελεί μια κορυφή της καλλιτέχνιδας, στόχος όμως στη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα αναδρομική έκθεση στην Νίκη Καναγκίνη είναι να αναδείξει λιγότερο γνωστές πτυχές του έργου της.
Υπήρξε από νωρίς πρωτοπόρα, υπονομεύοντας την ιεραρχική διάκριση ανάμεσα στις καλές και τις εφαρμοσμένες τέχνες, μέσα από τις ταπισερί και τα «μαλακά γλυπτά» – στην έκθεση παρουσιάζεται, μεταξύ άλλων, η εντυπωσιακή Κολώνα με τα αιωρούμενα βαμβακερά σχοινιά, την οποία εξήρε ο Τύπος της Λοζάνης μετά την 5η Μπιενάλε Tapisserie της Λοζάνης (1971).
Αργότερα, η Καναγκίνη άρθρωσε κριτική στη γλώσσα του μοντερνισμού, εφηύρε ένα ολόδικό της λεξιλόγιο στα Χειρόγραφα στοχεύοντας στον στοχασμό του θεατή, εναντιώθηκε στη μαζική κουλτούρα της κατανάλωσης και την περιβαλλοντική καταστροφή (υπενθυμίζουμε, πενήντα χρόνια πριν), ενώ σε ακόμη μία απόδειξη της πρωτοπορίας της υποστήριξε έργα με έντονο κοινωνικό και συμμετοχικό χαρακτήρα, όπως το συμβολικό «συμπόσιο» που οργάνωσε στο Άργος ή το «Γράψτε το δικό σας σύνθημα» που απηύθυνε στους εργάτες της Ιζόλα στη Θήβα.
Ποιο είναι το κοινό νήμα που διατρέχει όλη αυτή την μόνιμα ανήσυχη πορεία, μαζί με τα έργα διερεύνησης της γυναικείας ταυτότητας που σημάδεψαν το κληροδότημα της Καναγκίνη; Τα πράγματα, εξού και ο τίτλος από το ομώνυμο ποίημα του Pablo Neruda – τα πράγματα και τα αντικείμενα, «όχι ως απλή ύλη, αλλά ως φορείς μνήμης και ταυτότητας», όπως επεσήμανε η επιμελήτρια της αναδρομικής Τίνα Πανδή.
2η στάση: Η Εναντιοδρομία του Γιάννη Χρήστου
H δύναμη του μύθου, το υπερβατικό στοιχείο, η ζωογόνος δύναμη της τελετουργίας, οι αρχέγονοι φόβοι, ο πανικός, η τυχαιότητα, η υστερία.
Με σκηνογραφία που απηχεί την επαναστατική, αρχέγονη καλλιτεχνική φύση του ίδιου του συνθέτη, χρησιμοποιώντας μια επιτοίχια παρτιτούρα όπου κάθε κλειδί αποτελεί και ένα σημείο αναφοράς για τη ζωή του, αυτή η έκθεση «γνωριμίας» με το σύμπαν του Γιάννη Χρήστου υπνωτίζει σαν εκκρεμές σε ρυθμική ταλάντωση. Αποσπάσματα από συνθέσεις του ίδιου παίζουν στα ηχεία, ενώ ο επισκέπτης περιεργάζεται προσωπικά χειρόγραφα, τεκμήρια και μαγνητοταινίες, σε μια απόπειρα αποκωδικοποίησης του πρωτοπόρου συνθέτη της αβανγκάρντ, πίσω από το νέφος του μύθου που τον περιβάλλει.
Η αφήγηση δεν είναι γραμμική, ούτε έχει ακριβώς αρχή ή τέλος. Είναι μια βιωματική καταβύθιση στο σύμπαν του.
Μέχρι τον αδόκητο θάνατό του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα (σε ηλικία μόλις 44 ετών και κατά τραγική σύμπτωση ανήμερα των γενεθλίων αλλά και της ονομαστικής του εορτής), ο Γιάννης Χρήστου υπήρξε ένας απόλυτα «αναγεννησιακός» δημιουργός, ένας άνθρωπος που ταύτιζε την καλλιτεχνική πράξη με τη φιλοσοφική σκέψη, χαράζοντας έναν ολόδικό του δρόμο στη σύνθεση – αρκεί να αναφέρουμε ότι αντί για το κλασικό πεντάγραμμο, είχε εισάγει τις γραφικές παρτιτούρες όπου περιλαμβάνονταν σχέδια, παραστατικά διαγράμματα και λεκτικές οδηγίες προς τους μουσικούς.
Εισάγει μια καινούργια γλώσσα, με νέους όρους (όπως «πρωτοεκτέλεση», «μετάπραξη»), εκφράζοντας έτσι μια ακατανίκητη δημιουργική αγωνία για κάτι το ανώτερο, κάτι το υπερβατικό, πέρα από τη λογική, όπως βλέπουμε στα χειρόγραφα για την ανατρεπτική Ορέστεια που δυστυχώς δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει. Υπέρτατη αξία σε όλη την πορεία του Γιάννη Χρήστου, όπως επισήμανε ο επιμελητής (και επί σειρά ετών μελετητής του έργου του) Kωστής Ζουλιάτης, είναι η «τελετουργία, η σύνδεση του ανθρώπου με το υπερφυσικό».
3η στάση: Η αναδρομική έκθεση στον Στάθη Λογοθέτη
Μεγάλα βαθυκόκκινα τελάρα που παραπέμπουν ευθέως σε ανθρώπινα σώματα. Κατακρεουργημένα και βασανισμένα. Τρύπες και σκισμένα σημεία σαν ανοιχτές πληγές και άλλες που βρίσκονται στο στάδιο της επούλωσης, ραμμένες με βελόνα. Επιφάνειες που μοιάζουν με ζωντανό δέρμα, ανασύροντας στον θεατή μνήμες από τις δικές του πραγματικές ή μεταφορικές πληγές.
Όσο και αν το προσπαθήσεις, είναι πραγματικά αδύνατον να μείνεις «κουλ και άνετος» μπροστά στην πολύ χαρακτηριστική τέχνη του Στάθη Λογοθέτη (αδερφού του διακεκριμένου μουσικού Ανέστη Λογοθέτη), μια πραγματικά μοναδική περίπτωση Έλληνα καλλιτέχνη ο οποίος διεύρυνε το πεδίο της ζωγραφικής και της σύνδεσης αυτής με την περφόρμανς (αποτελώντας έναν από τους πρώτους περφόρμερ στη χώρα, μάλιστα), σε άμεση συνομιλία με τα διεθνή ρεύματα της δεκαετίας του 1960 και 1970, όπως επισημαίνει ο επιμελητής της νέας αναδρομικής στο ΕΜΣΤ, Σταμάτης Σχιζάκης.
Περισσότερα από 70 έργα (σχεδόν αποκλειστικά μεγάλης κλίμας) συγκεντρώνονται για να αφηγηθούν τους πειραματισμούς του Στάθη Λογοθέτη, σε μια διαδρομή που θυμίζει ψυχαναλυτική διαδικασία. Η βία, ο πόνος, το τραύμα. Καταστρέφει και αναδημιουργεί. Τραυματίζει και επουλώνει.
Στο πλαίσιο των πειραματισμών του, θα δοκιμάσει να δώσει ζωή στα έργα του μέσα από το σώμα του. Το βλέπουμε καθαρά στην ανατριχιαστική σειρά Ταύτιση του 1980, σε ένα ξεχωριστό σκοτεινό δωμάτιο όπου περιλαμβάνονται αρχεία από την έκθεση Europalia στις Βρυξέλες, όταν ενσωμάτωσε τον αδερφό του σε έναν κενό καμβά.
Συχνά, τα στοιχεία του έργου ξεπερνούν τα όρια του καμβά, όπως και ο ίδιος ξεπέρασε τα όρια της εποχής του.
Ακόμη ένα διακριτό βήμα της πρωτοποριακής καλλιτεχνικής του πορείας καταγράφεται όταν αφήνει τις δυνάμεις της φύσης να φθείρουν τα έργα του – απ’ τη δεκαετία του 1980, θάβει καμβάδες στο χώμα και τρεχούμενα ρυάκια, αφήνοντας την ύλη να μεταφέρει το πέρασμα του χρόνου, την καταστροφή και τελικά τον θάνατο. Αλλά από μία άλλη οπτική γωνία όπως τονίζει ο Σ. Σχιζάκης, εκείνη που λέει ότι ο θάνατος δεν αποτελεί το τέλος, αλλά μία ακόμη μεταβολή στον αέναο κύκλο της ζωής.
***
ΙΝΦΟ
Στάθης Λογοθέτης: Στη Γη
Γιάννης Χρήστου: Εναντιοδρομία
Ωδή στα πράγματα – Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική
2 Απριλίου – 8 Νοεμβρίου 2026
Περισσότερες πληροφορίες εδώ.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.