Το ΕΜΣΤ χαράζει νέα ταυτότητα προς την Ανατολή
Ο όροφος της μόνιμης συλλογής αναδιαμορφώθηκε ριζικά, υπό την επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου. Ξεναγηθήκαμε στο South by Southeast πριν τα επίσημα εγκαίνια και μεταφέρουμε εντυπώσεις για τη νέα ταυτότητα που χαράσσει το ΕΜΣΤ, σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη συγκυρία.
- 10 ΙΟΥΝ 2026
Πρόκειται για μια καθοριστική στιγμή για το ΕΜΣΤ, σε μία συγκυρία με υψηλό πολιτικό βάρος.
Έχουν περάσει τέσσερα χρόνια από τότε που άνοιξε πρώτη φορά τις πύλες του το Μουσείο στο πρώην εργοστάσιο ΦΙΞ, όταν η (νέα) διευθύντρια του οργανισμού Κατερίνα Γρέγου περιέγραφε το όραμα για ένα ζωντανό μουσείο το οποίο θα αρθρώνει κριτικό λόγο επί της πολιτικής-κοινωνικής πραγματικότητας, με επίκεντρο τη λεκάνη της Μεσογείου και τον παγκόσμιο Νότο. Ένα όραμα για το μέλλον. Διότι, όλα όσα είχαμε συναντήσει τότε στον όροφο της μόνιμης συλλογής ήταν αποτέλεσμα μουσειολογικής μελέτης από την τέως διευθύντριας του Μουσείου, Κατερίνα Κοσκινά, με πρώτη ύλη τη συλλογή από την ακόμη προηγούμενη, την ιδρυτική διευθύντρια του ΕΜΣΤ, Άννα Καφέτση που απεβίωσε πρόσφατα.
Να τονίσουμε ότι η κληρονομιά από την αείμνηστη Καφέτση είχε τις ίδιες γεωγραφικές συντεταγμένες, μάλιστα με ισχυρό πολιτικό χαρακτήρα – ακόμα θυμάμαι το συναίσθημα μπροστά στην άνω των δύο μέτρων προσφυγική σκηνή-εγκατάσταση της Emily Jacir με τα ονόματα εις μνήμην των εκατοντάδων παλαιστινιακών χωριών που καταπατήθηκαν από το Ισραήλ το 1948.
Τέσσερα χρόνια από εκείνη την παρθενική ξενάγηση στους χώρους του ΕΜΣΤ, λοιπόν, και ενώ στο ενδιάμεσο έχει αλλάξει ξανά και ξανά ο όροφος της μόνιμης συλλογής στο πλαίσιο των θεματικών αφιερωμάτων (για τις γυναίκες και τα ζώα), έφτασε η ώρα για την εκπλήρωση εκείνου του οράματος με την αποκλειστική υπογραφή της Γρέγου.
Τι το διαφορετικό έρχεται να κομίσει η δική της προσέγγιση;
Όπως απάντησε η ίδια στο ερώτημα του OneMan, «πλέον το διαπολιτισμικό στοιχείο έχει αλλάξει σε σχέση με παλαιότερα – ο κόσμος της τέχνης έχει γιγαντωθεί και αναφερόμαστε σε περιφέρειες [καλλιτεχνικής παραγωγής]», και η Αθήνα σήμερα, για διάφορους λόγους, ανήκει σε εκείνες που εξιτάρουν.
Αλλά δεν είναι μόνο αυτό.
Όπως είπαμε, βρισκόμαστε και σε μία συγκυρία με υψηλό πολιτικό βάρος. Έχει περάσει ακριβώς μισός αιώνας από το περίφημο «ανήκομεν εις την Δύσην» του Κωνσταντίνου Καραμανλή και τώρα πια, κανείς δεν το αμφισβητεί (όχι επειδή «μας τη φέρανε οι βάρβαροι, μας φλομώσαν στο ψέμα», όπως τραγουδούσε ειρωνικά ο Πανούσης, αλλά λόγω των ακλόνητων οικονομικών δεσμών). Ταυτόχρονα, διανύουμε μια περίοδο όπου, εν μέσω του πολυμέτωπου πολέμου στη Μέση Ανατολή κι ενώ άλλα ευρωπαϊκά κράτη καταδικάζουν απερίφραστα τον Νετανιάχου, το ελληνικό κράτος κρατά χαμηλό προφίλ και ευθυγραμμίζεται στρατηγικά με το Ισραήλ, διατηρώντας στενές σχέσεις με εκείνο σε επίπεδο ενέργειας, άμυνας αλλά και οικονομίας.
Πόσο αιχμηρό και κριτικό μπορεί να είναι το κεντρικό αφήγημα από ένα –κρατικά χρηματοδοτούμενο– μουσείο, αυτή τη στιγμή;
South by Southeast: Μια γεύση από τη νέα κεντρική έκθεση στο ΕΜΣΤ
Δεν μπορεί να ισχυριστεί κάποιος ότι λείπει το «πολιτικό» και το «κριτικό», από τη νέα επιμέλεια στον όροφο της μόνιμης συλλογής – τουλάχιστον, όσον αφορά την απελευθερωτική παραδοχή ότι, όσο κι αν το αρνούμαστε, οι ρίζες μας είναι σε όλα τα επίπεδα συνυφασμένες με τα Βαλκάνια και την Εγγύς Ανατολή. Μεταφέρουμε κοινά τραύματα, κοινές λαογραφικές αναφορές, κοινές ιστορικές μνήμες, κάτι που υπογραμμίζει μέσα από τα έργα το South by South East, όπως είναι ο τίτλος στη νέα κεντρική έκθεση του ΕΜΣΤ.
Σε ελεύθερη μετάφραση, ο Νότος που κοιτάει προς τα Νοτιανατολικά.
Διαρθρωμένη σε τέσσερις ενότητες και περιλαμβάνοντας περισσότερα από 120 έργα από 50 χώρες με επίκεντρο την Μεσόγειο, τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την ευρύτερη Εγγύς Ανατολή (ωστόσο, χωρίς καμία συμμετοχή από Τουρκία), έργα τα οποία σε μεγάλο βαθμό ήρθαν στη συλλογή του ΕΜΣΤ τα τελευταία χρόνια μέσα από αγορές αλλά και σημαντικές δωρεές όπως αυτή της Συλλογής Δ. Δασκαλόπουλου, η νέα έκθεση South by South East προσφέρει ένα ολοκαίνουργιο ταξίδι για τον επισκέπτη, πάντα με την άψογη ποιότητα στησίματος και παρουσίασης που έχουμε συνηθίσει από την ομάδα του Μουσείου.
Σε γενικές γραμμές, είναι ένα ταξίδι που προσφέρει πολλές ευκαιρίες για στοχασμό.
Είναι ένα ταξίδι το οποίο περιλαμβάνει αυτοκριτική και σαρκασμό για τα εθνικά στερεότυπα. Περιλαμβάνει ιστορίες πόνου από τα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή. Περιλαμβάνει κριτική για την περιβαλλοντική καταστροφή (σε μια εξίσου σημαντική συγκυρία, τη στιγμή που δρομολογούνται εξορύξεις υδρογονανθράκων στα ελληνικά ύδατα) αλλά και τα ελληνικά «παράδοξα» – όλα με μια ευρύτερη πρόθεση fem-power αποκατάστασης ενάντια στην υποεκπροσώπηση των γυναικών καλλιτεχνών σε θεσμικό, μουσειακό επίπεδο.
Κάποια από τα σημεία που μας έμειναν στην επαν-αφήγηση της ελληνικής ψυχοσύνθεσης:
- Επανεξετάζει την αφήγηση της ιστορίας της ελληνικής πρωτοπορίας, τοποθετώντας δίπλα στους (βάρους μεγατόνων) Γιάννη Κουνέλλη και Κώστα Τσόκλη τα έργα της Λήδας Παπακωνσταντίνου, της Μπίας Ντάβου και της Ρένας Παπασπύρου
- Ανατρέχει στα χρόνια της δημοσιοοικονομικής Κρίσης, όταν ξεφούσκωσαν απότομα οι φαντασιώσεις (όπως η ταύτιση με την αρχαία Ελλάδα στο «κενοτάφιο» και το «συρτάκι» του Διονύση Καβαλλιεράτου) και φούντωσε το μεταναστευτικό (στάσου στο δικάναλο βίντεο του αλβανικής καταγωγής Adrian Paci, που αποτυπώνει τη συνθήκη της αέναης μετακίνησης)
- Αγκαλιάζει τη βαλκάνια καλτίλα (μέσα από τις αξεπέραστες μορφές των τζογαδόρων στον παλιό Ιππόδρομο, στο έργο της Λίνας Θεοδώρου)
- Αντιστρέφει το «live your myth in Greece» σε «leave your myth in Greece», με το ομώνυμο φωτογραφικό στιγμιότυπο από τα καμένα στα βουνά και τη μόλυνση στην Αρκαδία.
- Δεν αποκρύπτει, αλλά φωτίζει τα συμπλέγματα της ελληνικής ταυτότητας, όπως τα φιλοβασιλικά κατάλοιπα που επιβίωσαν μεταπολεμικά (εγκατάσταση Βαγγέλη Βλάχου).
Και τι κάνει με την «καυτή πατάτα» του Μεσανατολικού;
Το South by South East διαπερνά και ζητήματα πολιτιστικής εξάλειψης-λεηλασίας στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου (τρομερό το κομψοτέχνημα του Michael Rakowitz), ασκεί κριτική για τη μη αναγνώριση κρατών και την πολιτική βίας που εγγράφεται στις συνοριακές ζώνες (βλέπε τα βίντεο της Vangjush Vellahu), αλλά ειδικά για την Παλαιστίνη υπάρχει μόνο μία αναφορά –μια σειρά από φωτογραφίες της Παλαιστίνιας Emily Jacir για τα εκτρώματα του IDF στη Δυτική Όχθη–, ένα έργο το οποίο καταλαμβάνει θέση πολύ πιο ήπιου τόνου σε σχέση με τη σκηνή-εγκατάσταση που έχει συναντήσει στην πρώτη επίσκεψη το 2022 και περιλαμβάνεται στη συλλογή του το ΕΜΣΤ.
Δύο νέες εκθέσεις-έκπληξη μαζί με τα εγκαίνια
Στο πλαίσιο της ανανέωσης της Συλλογής του, το ΕΜΣΤ παρουσιάζει και μια νέα εκθεσιακή ενότητα, το Spotlight – μια πρωτοβουλία όπου, όπως εξήγησε η Γρέγου, «θα διαλέγουμε έναν καλλιτέχνη της συλλογής και τον παρουσιάζουμε σε βάθος».
Η έναρξη της σειράς φέρει το όνομα του σπουδαίου Γιώργου Λάππα, με αφορμή τη συμπλήρωση 10 χρόνων από τον πρόωρο θάνατο του καλλιτέχνη. Σε επιμέλεια της Δάφνης Βιτάλη, η έκθεση «Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω» παρουσιάζει ένα πολύ ιδιαιτερο κομμάτι της πρακτικής του τις δεκαετίες 1990 και 2000, με κοινό παρονομαστή το φως και την αναγωγή της γλυπτικής σε εργαλείο αρχιτεκτονικού χώρου, ένα κομμάτι που τότε ήταν «ό,τι πιο πρωτοποριακό είχε να δείξει η εγχώρια γλυπτική εκείνη την εποχή».
Ταυτόχρονα, στο επίπεδο του –1, μαζί με τα εγκαίνια της νέας κεντρικής έκθεσης, το ΕΜΣΤ παρουσιάζει για πρώτη φορά την τριπλή βίντεο-εγκατάσταση Voices της Μαργαρίτας Αθανασίου, ένα πολυμεσικό δοκίμιο το οποίο διερευνά με προσωπικό τόνο την πρακτική της διαμεσότητας (επικοινωνία με μη-φυσικές οντότητες) και τις απρόσμενες συνδέσεις της με την εξέλιξη των τεχνολογιών επικοινωνίας και πληροφοριών, αλλά και την ιστορία των γυναικείων διεκδικήσεων.
Τα εγκαίνια είναι προγραμματισμένα για την Πέμπτη 11 Ιουνίου, με ελεύθερη είσοδο. Μαζί με μουσικές από τη μπάντα Αγία Φανφάρα (20:30-21:30) και dj set από τον Shantel στην ταράτσα του κτιρίου.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.