Πόλεμος, πύραυλοι και νεκροί; Ώρα για doomscrolling
Όσο νομίζεις ότι παραμένεις ενημερωμένος για ό,τι συμβαίνει σε ένα ακόμη μέτωπο του πολέμου, χωρίς να το καταλαβαίνεις ανοίγεις διάπλατα την κερκόπορτα του άγχους. Μάντεψε τι φταίει.
- 3 ΜΑΡ 2026
Τα τελευταία 24ωρα, και να θες να προστατευτείς από οποιαδήποτε αρνητική πληροφόρηση περιλαμβάνει έννοιες όπως γενικευμένη σύρραξη, στρατιωτικές επιχειρήσεις και γεωπολιτικό σκηνικό, δεν μπορείς. Η ροή των ειδήσεων για τον πόλεμο ΗΠΑ – Ισραήλ εναντίον του Ιράν και οι πληροφορίες που φτάνουν καθημερινά στις οθόνες μας είναι ασταμάτητη. Και καθόλου μα καθόλου ευοίωνη.
Μα γιατί; Τι διαφορετικό έχει συμβεί αυτή τη φορά; Δεν έχουμε ξαναζήσει πολέμους; Φυσικά και ναι. Μην πας μακριά. Το 2024 ήταν το πιο συγκρουσιακό από οποιοδήποτε άλλο έτος μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με 61 περιπτώσεις «κρατικών συγκρούσεων», συμπεριλαμβανομένων 11 περιπτώσεων πλήρους πολέμου – ή πολέμων που προκάλεσαν τουλάχιστον 1.000 «θανάτους σε μάχες» – σε όλο τον κόσμο.
Αυτή τη φορά όμως τα πράγματα μοιάζουν αλλιώς. Θες λόγω εγγύτητας; Λόγω εμπλοκής της Κύπρου σε έναν πόλεμο που έχει φτάσει στην πόρτα της Ελλάδας; Κάτι οι επιθέσεις ιρανικών drones κατά της βρετανικής κυρίαρχης βάσης του Ακρωτηρίου, κάτι που η Ελλάδα στέλνει φρεγάτες και F-16 στην Κύπρο, δεν θέλει και πολύ.
Εδώ και 4 ημέρες πλέον, ιστοσελίδες και feed στα social media έχουν γεμίσει με αναλύσεις και πληροφορίες για τις τελευταίες εξελίξεις από το μέτωπο του πολέμου, κινδυνολογίες για το μέχρι πού εκτείνεται η εμβέλεια των πυραύλων του Ιράν και τις πιο ασφαλείς περιοχές στην Ελλάδα σε περίπτωση πολέμου. Μέσα σε όλα αυτά, η ανάγκη να μείνεις ενημερωμένος σε βυθίζει σε έναν ατέρμονο κύκλο άγχος και αβεβαιότητας.
Και το όνομα αυτού doomscrolling.
Όσο το Σαββατοκύριακο οι πύραυλοι διέσχιζαν τον Κόλπο και οι επιθέσεις αιματοκυλούσαν επαρχίες του Ιράν, εκατομμύρια άνθρωποι έκαναν αυτό που ξέρουν καλύτερα: εναπόθεσαν τις ελπίδες τους για ενημέρωση στα social media.
Όπως συμβαίνει σε αντίστοιχες περιπτώσεις, ήταν η κατάλληλη στιγμή για τους χρήστες των social media να επιδοθούν σε ένα ασταμάτητο doomscrolling, την κατανάλωση δηλαδή κακών ειδήσεων που μεταδίδονται μέσω ατελείωτων ενημερώσεων και ειδοποιήσεων.
Από τις πρώτες επιθέσεις και μετά, αυτή η ροή πληροφοριών έχει ενταθεί. Βίντεο με αναχαιτίσεις πυραύλων, κλείσιμο αεροδρομίων και εναέριων χώρων, καθώς και πολλά fake news, κάνουν την εμφάνισή τους στο διαδίκτυο λίγα λεπτά μετά από κάθε νέα εξέλιξη. Με τις επιβεβαιωμένες πληροφορίες να εμφανίζονται αργά, αλλά τις ενημερώσεις να φτάνουν συνεχώς, πολλοί χρήστες ανανεώνουν συνεχώς τη ροή τους, προσπαθώντας να συνθέσουν τα γεγονότα σε πραγματικό χρόνο.
Όμως, σύμφωνα με το Wired, αυτό που μοιάζει με ενημέρωση μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε έναν φαύλο κύκλο μεταξύ του συστήματος ανίχνευσης απειλών του εγκεφάλου και των πλατφορμών που έχουν σχεδιαστεί για να κρατούν τους χρήστες απασχολημένους.
Δεν λειτουργούν όλα τα scrollings με τον ίδιο τρόπο. Ο Alexander TR Sharpe, αναπληρωτής λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του Chichester, κάνει διάκριση μεταξύ του doomscrolling και αυτού που ορισμένοι αποκαλούν “dopamine scrolling”.
«Το doomscrolling αναφέρεται στην επαναλαμβανόμενη κατανάλωση αρνητικών ή πληροφοριών που σχετίζονται με κρίσεις. Δεν έχει τόσο να κάνει με τη διέγερση, όσο με το να μένεις κολλημένος σε υλικό που σχετίζεται με απειλές», λέει.
Γιατί δεν μπορούμε να το αποφύγουμε
Οι γνωστικοί επιστήμονες λένε ότι αυτό το μοτίβο δεν είναι τυχαίο. Οι άνθρωποι είναι προγραμματισμένοι να δίνουν προτεραιότητα στις απειλές, γεγονός που κάνει τις αρνητικές ειδήσεις ιδιαίτερα δύσκολο να αγνοηθούν.
«Η ανθρώπινη μνήμη, ως ένα συστατικό του γνωστικού συστήματος που διαμορφώνεται από τις πιέσεις της εξέλιξης, έχει την τάση να δίνει προτεραιότητα σε πληροφορίες που σχετίζονται με κίνδυνο, απειλή και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, προκειμένου να υποστηρίξει την επιβίωση», λέει ο ερευνητής ψυχολογίας των μέσων ενημέρωσης Δρ. Reza Shabahang.
«Κατά συνέπεια, οι διαδικασίες μνήμης είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικές στην κωδικοποίηση και τη διατήρηση αρνητικού περιεχομένου ειδήσεων, καθιστώντας αυτές τις πληροφορίες ευκολότερες στην ανάκληση. Οι αρνητικές πληροφορίες και οι μνήμες που συνδέονται με αυτές τείνουν επομένως να είναι ιδιαίτερα εμφανείς και διαρκείς».
Μια μελέτη του Sharpe από το 2026 βρήκε συνδέσεις μεταξύ του doomscrolling και του στοχαστικού αναμασήματος, της συναισθηματικής εξάντλησης και της δυσανεξίας στην αβεβαιότητα. Οι συμμετέχοντες που ανέφεραν συχνό doomscrolling έδειξαν επίσης υψηλότερα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και στρες, καθώς και χαμηλότερη ανθεκτικότητα.
Ο Δρ. Shabahang λέει ότι αυτή η συμπεριφορά μπορεί να μοιάζει με μια μορφή έμμεσης έκθεσης σε τραύμα. «Το τραύμα δεν βιώνεται μόνο μέσω άμεσης προσωπικής έκθεσης», εξηγεί. «Η συνεχής έκθεση σε εικόνες ή αναφορές τραυματικών περιστατικών μπορεί να προκαλέσει οξείες αντιδράσεις στρες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, συμπτώματα που σχετίζονται με μετατραυματικό στρες». Το αποτέλεσμα δεν είναι πάντα το ίδιο το τραύμα, αλλά ένα νευρικό σύστημα που αγωνίζεται να επιστρέψει σε μια κατάσταση ηρεμίας.
Πειράματα δείχνουν ότι οι άνθρωποι ανέχονται τη σωματική δυσφορία για να επιλύσουν την αβεβαιότητα. Σε στιγμές κρίσης, η συνεχής ανανέωση του feed μπορεί να φαίνεται υπεύθυνη, ακόμη και προστατευτική.
Μια ανασκόπηση του 2024 από τον Shabahang διαπίστωσε ότι η παρατεταμένη έκθεση σε αρνητικές ειδήσεις συνδέεται με αυξημένο άγχος, ανασφάλεια και δυσπροσαρμοστικές αντιδράσεις στο στρες. Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι ειδήσεις από μόνες τους είναι επιβλαβείς, αλλά ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση χωρίς επίλυση φαίνεται να διατηρεί ενεργοποιημένα τα συστήματα στρες.
Η έρευνα στον τομέα της μάθησης υποδηλώνει ότι η συναισθηματική ενεργοποίηση χωρίς να υπάρχει κάποια κατάληξη, ενισχύει τις αντιδράσεις στο άγχος αντί να τις εξαλείφει.
Ο Hamad Almheiri, ιδρυτής της BrainScroller, μιας εφαρμογής που αντικαθιστά το doomscrolling με μικρομάθηση, περιγράφει το φαινόμενο με τρόπο ενστικτώδη: «Η αμυγδαλή παραμένει ευαίσθητη. Ακόμη και χωρίς φυσικό κίνδυνο, ο εγκέφαλος αντιδρά σαν να υπάρχει συνεχής κίνδυνος».
Πώς τα feeds διαμορφώνουν το σκρολάρισμα
Το doomscrolling δεν συμβαίνει σε ένα ουδέτερο περιβάλλον. Οι ροές ειδήσεων στα κοινωνικά δίκτυα είναι βελτιστοποιημένες ώστε να διατηρούν το ενδιαφέρον των χρηστών.
Σε επίπεδο συμπεριφοράς, το σκρολάρισμα λειτουργεί όπως ακριβώς ένας κουλοχέρης: απρόβλεπτα. Κάθε ανανέωση μπορεί να αποκαλύψει κάτι νέο – έναν τίτλο, μια έκτακτη ενημέρωση, ένα συγκλονιστικό βίντεο. Αυτή η αβεβαιότητα είναι ακριβώς αυτό που κάνει τους ανθρώπους να τσεκάρουν ξανά και ξανά.
Ο ψυχολόγος και καλλιτέχνης ψηφιακών μέσων Assim Kalouaz περιγράφει αυτό το φαινόμενο ως συναισθηματική προετοιμασία, με τις ειδοποιήσεις να λειτουργούν ως ενδείξεις επείγοντος.
«Το περιεχόμενο που προκαλεί αξιόπιστα φόβο, θυμό ή θλίψη είναι πιο πιθανό να προωθηθεί, επειδή αυξάνει τη δέσμευση», λέει.
Το αποτέλεσμα είναι ένας κύκλος ανατροφοδότησης: η αβεβαιότητα οδηγεί στο σκρολάρισμα, αυτό με τη σειρά του αυξάνει την έκθεση σε συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο και αυτή η συναισθηματική διέγερση αυξάνει την επιθυμία να τσεκάρουμε ξανά και ξανά.
Μια διαπολιτισμική μελέτη του 2024 με επικεφαλής τον Shabahang διαπίστωσε ότι το doomscrolling συσχετίζεται με υψηλότερα επίπεδα υπαρξιακού άγχους και, σε ορισμένους πληθυσμούς, με πιο κυνικές ή μισανθρωπικές στάσεις. Αν και τα δεδομένα δεν αποδεικνύουν αιτιώδη συνάφεια, τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε κρίσεις μπορεί να επηρεάσει διακριτικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τον κόσμο.
Πώς να μείνεις ενημερωμένος χωρίς να πάθεις burn out
Ο Sharpe προειδοποιεί να μην θεωρούμε το doomscrolling ως έλλειψη πειθαρχίας. «Το doomscrolling συχνά περιγράφεται στη βιβλιογραφία ως συνήθεια ή καταναγκαστική συμπεριφορά, που ενισχύεται από τον σχεδιασμό των πλατφορμών. Οι άνθρωποι σκρολάρουν για να διαχειριστούν την αβεβαιότητα, τον φόβο, την ένταση, απλά αυτό δεν την επιλύει».
Ο Hamad Almheiri προτείνει ότι πέρα από το να κλείσετε την τηλεόραση ή το ίντερνετ, αυτό που πραγματικά μπορεί να βοηθήσει είναι το τρίπτυχο δομή, τριβή και ανάκαμψη: Ο περιορισμός της πρόσληψης ειδήσεων σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας, η απενεργοποίηση των μη απαραίτητων ειδοποιήσεων και η αποφυγή του ατέλειωτου σκρολαρίσματος, μπορούν να μειώσουν τη συνεχή ενεργοποίηση της απειλής.
Ο ύπνος μπορεί να είναι ένα από τα πιο σαφή προειδοποιητικά σημάδια. Ο Kalouaz σημειώνει ότι όταν η συνεχής ενημέρωση διαταράσσει την ποιότητα του ύπνου ή καθυστερεί την ώρα του ύπνου, την επόμενη μέρα συχνά ακολουθούν γνωστική θολούρα, ευερεθιστότητα και μειωμένη συναισθηματική ρύθμιση.
Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει δεν είναι αν πρέπει να μένουμε ενημερωμένοι για ό,τι συμβαίνει, αλλά πώς να το κάνουμε χωρίς να πέφτουμε σε χρόνια φυσιολογική ενεργοποίηση. Τα συστήματα ανίχνευσης απειλών του ανθρώπου εξελίχθηκαν για να ανταποκρίνονται σε άμεσο και τοπικό κίνδυνο. Από την άλλη τα feeds και οι αλγόριθμοι παρέχουν συνεχώς πληροφορίες για παγκόσμιες κρίσεις και κινδύνους.
Η ένταση μεταξύ αυτών των αρχαίων συστημάτων επιβίωσης και της σύγχρονης ψηφιακής διανομής μπορεί να είναι αυτή που τελικά θα καθορίσει το ψυχολογικό κόστος του ενδιαφέροντος στην ψηφιακή εποχή.
Ακολουθήστε το OneMan στο Google News και μάθετε τις σημαντικότερες ειδήσεις.