Κλείσαμε τα μάτια και «είδαμε» Kadinsky και Σόρογκα στο Γουλανδρή

Στο πλαίσιο του προγράμματος TouchingART της amaka παρουσιάζεται η έκθεση «Ένα ταξίδι στην απτική τέχνη», μια πολυαισθητηριακή, προσβάσιμη και συμμετοχικά επιμελημένη έκθεση με έργα βασισμένα στη μόνιμη συλλογή του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή.

Η έκθεση φιλοξενείται στο Φουαγιέ του Αμφιθεάτρου και προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο προσέγγισης της τέχνης, όπου η αφή, ο ήχος και το σώμα αποκτούν πρωταγωνιστικό ρόλο.

Το πρόγραμμα TouchingART στοχεύει στην ενίσχυση της ισότιμης πρόσβασης των ατόμων με οπτική αναπηρία στον χώρο του μουσείου, μέσα από προσαρμοσμένες ξεναγήσεις και πολυαισθητηριακά εργαστήρια. Η προσέγγιση είναι ολιστική και βασίζεται στην ιδέα ότι η καλλιτεχνική εμπειρία δεν περιορίζεται στην όραση, αλλά ενεργοποιεί όλες τις αισθήσεις και τη βιωματική συμμετοχή.

Η έκθεση επιχειρεί να ανατρέψει την παραδοσιακή, οπτικοκεντρική ανάγνωση της τέχνης, επανατοποθετώντας την αφή στο κέντρο της ερμηνευτικής διαδικασίας.

Το κοινό καλείται να αγγίξει, να ακούσει, να περιεργαστεί και να αλληλεπιδράσει με τα έργα, εισερχόμενο σε μια διαδικασία πολυαισθητηριακής κατανόησης, όπου η προσωπική μνήμη, η φαντασία και η ενσώματη εμπειρία διαμορφώνουν το νόημα. Η δημιουργική πρακτική του TouchingART βασίζεται στη συμπαραγωγή και όχι στην απλή παροχή προσβασιμότητας.

Πρόκειται για μια art therapy-informed καλλιτεχνική έρευνα, που διερευνά την αισθητηριακή ευαισθητοποίηση, τη φαντασία και τη μνήμη ως αναπόσπαστα στοιχεία της αισθητικής ανταπόκρισης. Η διεπιστημονική ομάδα της amaka –εικαστικοί, μουσικοί, ερευνητές ήχου, art therapists, ψυχολόγοι και σύμβουλοι με εμπειρία τυφλότητας– συνδιαμορφώνει τα έργα μέσα από εργαστήρια, focus groups και συλλογικές διαδικασίες, αναδεικνύοντας την προσβασιμότητα ως οργανικό μέρος της καλλιτεχνικής πράξης.

Δεν υπάρχει η γνωστή απόσταση – το «μην αγγίζετε» -αντίθετα, υπάρχει η πρόσκληση να πλησιάσεις, να αγγίξεις, να αφουγκραστείς, να αλληλεπιδράσεις με τα έργα.

Τα έργα δεν είναι απλά αντίγραφα: πρόκειται για νέες δημιουργίες που βρίσκονται σε διάλογο με τα πρωτότυπα. Η έκθεση θέτει ως κεντρικό ερώτημα πώς η υποκειμενική αναπαράσταση υπερβαίνει την οπτική και αντικειμενική εικόνα.

Ο στόχος είναι η ενεργοποίηση όλων των αισθήσεων και η επανατοποθέτηση του σώματος και της αφή στο κέντρο της ερμηνευτικής διαδικασίας, προσφέροντας στο κοινό μια βιωματική, πολυαισθητηριακή εμπειρία.

Μπαίνοντας στην έκθεση, η αίσθηση είναι αμέσως διαφορετική από ό,τι σε ένα κλασικό μουσείο. Δεν υπάρχει η γνωστή απόσταση – το «μην αγγίζετε» -αντίθετα, υπάρχει η πρόσκληση να πλησιάσεις, να αγγίξεις, να αφουγκραστείς, να αλληλεπιδράσεις με τα έργα. Ο χρόνος εδώ δεν κυλά γρήγορα· «κάθεται». Η εμπειρία γίνεται αργή, προσωπική, σχεδόν διαλογιστική.

Ως βλέπουσα, συνειδητοποιώ πόσο κυρίαρχη είναι η όραση στην καθημερινή μου αντίληψη και πόσο σπάνια αφήνω χώρο στις υπόλοιπες αισθήσεις. Η αφή με αναγκάζει να σταματήσω, να επανέλθω, να ξαναπιάσω μια επιφάνεια, να παρατηρήσω τον όγκο, τις γραμμές, τις αναλογίες. Δημιουργείται ένας διάλογος με το έργο. Ο ήχος λειτουργεί υποστηρικτικά: ηχοτοπία, αφηγήσεις και μικρές παύσεις συνοδεύουν την αφή χωρίς να κατακλύζουν, αφήνοντας χώρο για προσωπικό στοχασμό.

Ιδιαίτερη εντύπωση μου έκανε το έργο Πέτρες και Παπαρούνα του Σωτήρη Σόρογκα. Μέσα στη σκληρότητα του τοπίου, η παπαρούνα εμφανίζεται ως αιφνίδια ένδειξη ζωής και ελπίδας. Δεν είναι απλώς ορατή· την αισθάνεσαι, την αντιλαμβάνεσαι με όλες σου τις αισθήσεις.

Καθώς προχωράς στα επόμενα έργα (των Wassily Kandinsky, Δομίνικο Θεοτοκόπουλο και Vincent van Gogh) γίνεται ολοένα και πιο αντιληπτό ότι η τέχνη δεν είναι μόνο για να τη βλέπεις αλλά να τη νιώθεις. Φεύγοντας από την έκθεση, έχεις απεγκλωβιστεί από τη δύναμη της εικόνας.

Η ιδέα ήταν να δημιουργηθεί μια εμπειρία που βασίζεται στην αφή, στον ήχο και στη συμμετοχή, όχι μόνο στην όραση.

Η Λουκία Χαϊδεμενάκη, μέλος της παραγωγής, εξηγεί ότι το TouchingART δημιουργήθηκε για να αντιμετωπίσει ένα πραγματικό πρόβλημα: τα περισσότερα μουσεία είναι σχεδιασμένα για βλέποντες, με αποτέλεσμα η τέχνη να παραμένει απρόσιτη για ανθρώπους με οπτική αναπηρία. Η ιδέα ήταν να δημιουργηθεί μια εμπειρία που βασίζεται στην αφή, στον ήχο και στη συμμετοχή, όχι μόνο στην όραση.

Η μουσειακή εμπειρία εδώ ξεκινά από το «εξερευνώ» και όχι από το «κοιτάζω». Τα άτομα με οπτική αναπηρία έχουν τη δυνατότητα να αγγίξουν ειδικά σχεδιασμένα απτικά έργα, να αντιληφθούν τον όγκο, τις αναλογίες, τις γραμμές.

Παράλληλα, ακουστικές περιγραφές και ηχοτοπία ενισχύουν την κατανόηση της ιστορίας και του συναισθήματος του έργου. Πληροφορίες σε Braille και συνοδεία από εκπαιδευμένους ξεναγούς κάνουν την εμπειρία πιο αυτοδύναμη και ισότιμη.

Η Λουκία Χαϊδεμενάκη τονίζει τη σημασία της ενεργής συμμετοχής των ατόμων με οπτική αναπηρία. Δεν είναι απλώς αποδέκτες αλλά συμμετέχουν στον σχεδιασμό των έργων, τη δημιουργία και τις ξεναγήσεις. Κάποιοι γίνονται οι ίδιοι ξεναγοί. Η εμπειρία τους μετατρέπεται σε γνώση που διαμορφώνει τον τρόπο που λειτουργούν τα μουσεία. Με αυτόν τον τρόπο η προσβασιμότητα γίνεται πολιτισμός.

Η συναισθησία, όπως εμφανίζεται στο έργο του Kandinsky , είναι κεντρική έννοια της έκθεσης. Πρόκειται για τη διασύνδεση των αισθήσεων: χρώματα που αντιστοιχούν σε ήχους, ήχοι που ενεργοποιούν μνήμες ή μυρωδιές.

Η συναισθησία είναι τρόπος σύνδεσης με την εμπειρία· οι τυφλοί άνθρωποι βασίζονται σε αυτή καθημερινά, ενώ οι βλέποντες την ξεχνούν, εγκλωβισμένοι στην όραση. Η έκθεση καλεί όλους να βιώσουν τη σχέση των αισθήσεων με προσωπικό και σωματικό τρόπο.

Η ανταπόκριση του κοινού είναι εξαιρετική, τόσο από άτομα με οπτική αναπηρία όσο και από βλέποντες. Οι συμμετέχοντες νιώθουν ορατοί και ισότιμοι, ανακαλύπτουν τη δύναμη της αφή και την αξία της προσωπικής σύνδεσης με τα έργα. Η εμπειρία αυτή λειτουργεί και ως πράξη ευαισθητοποίησης και ενδυνάμωσης, καθώς η τέχνη μετατρέπεται σε εργαλείο έκφρασης, ψυχικής ενδυνάμωσης και κοινωνικής συμμετοχής.

Η amaka, από το 2008, δραστηριοποιείται σε ψυχοκοινωνικά και art therapy projects, δουλεύοντας με ευάλωτες ομάδες –πρόσφυγες, εκπαιδευτικούς, ανθρώπους με ψυχοκοινωνικές ανάγκες– σε κινητά στούντιο και emergency προγράμματα. Τα τελευταία χρόνια εστιάζει στη μουσειακή προσβασιμότητα και την απτική τέχνη για τυφλότητα, με χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού, προσφέροντας μια οργανική, βιωματική και επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση.

Το TouchingART επιβεβαιώνει ότι η προσβασιμότητα δεν αφορά μόνο τους λίγους, αλλά ενδυναμώνει όλους: βλέποντες και μη. Όταν τα μουσεία ανοίγουν πραγματικά σε όλους, γίνονται καλύτερα για όλους μας, υπενθυμίζοντας ότι η τέχνη δεν είναι μόνο για να τη βλέπουμε, αλλά για να την νιώθουμε, να τη μοιραζόμαστε και να ανήκουμε μέσα σε αυτήν.

Επιστημονικά Υπεύθυνες: Νιόβη Σταυροπούλου, Ψυχολόγος & Εικαστική Θεραπεύτρια (MSc) | Λουκία Χαϊδεμενάκη, Ερευνήτρια Ψυχολόγος & Art Therapist (PhDc,MSc, ECPh)
Ομάδα έρευνας & παραγωγής απτικών έργων: Νιόβη Σταυροπούλου,
Ψυχολόγος & Εικαστική Θεραπεύτρια (MSc) | Λουκία Χαϊδεμενάκη, Ερευνήτρια Ψυχολόγος & Art
Therapist (PhDc,MSc, ECPh) | Δανάη Σακελλάρη, Εικαστικός & Ενδυματολόγος
(MA) Ανδρομάχη Βρακατσέλη, Ηχητική Καλλιτέχνης, Ερευνήτρια ήχου (PostDoc) | Δήμητρα Σιάνη,
Μουσικός/Μουσικοθεραπεύτρια (MA)
Βοηθοί παραγωγής: Μαριάννα Αλαφούζου, project manager, amaka, Φωτεινή Παπάζογλου, ιστορικός τέχνης, εθελόντρια, amaka

***

«Ένα ταξίδι στην απτική τέχνη»

Διάρκεια έως Κυριακή 1 Φεβρουαρίου 2026

Ώρες λειτουργίας:
Δευτέρα, Τετάρτη, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή 10.00-18.00
Παρασκευή 10.00-20.00
Τρίτη κλειστά

*Για άτομα με τυφλότητα η έκθεση είναι προσβάσιμη με συνοδό.

Περισσότερες πληροφορίες για την έκθεση και κρατήσεις για τις βιωματικές ξεναγήσεις:
https://goulandris.gr/el/collection/a-tactile-exploration-of-art

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ