Ηθική ψαροφαγία: Μπορούμε να τρώμε ψάρια χωρίς να αδειάζουμε τις θάλασσες;

Η εικόνα ενός ψαρά που γυρίζει στο λιμάνι με τη βάρκα γεμάτη ψάρια εξακολουθεί να μοιάζει ρομαντική. Πίσω από αυτήν, όμως, κρύβεται μια πραγματικότητα πολύ πιο σύνθετη. Η υπεραλίευση, η κλιματική αλλαγή και η αυξανόμενη ζήτηση για θαλασσινά έχουν αλλάξει ριζικά τις ισορροπίες των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Υπάρχει λοιπόν μια ερώτηση που μέχρι πριν από λίγα χρόνια απασχολούσε κυρίως βιολόγους και περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Σήμερα, όμως, αφορά όλους μας: μπορούμε να συνεχίσουμε να τρώμε ψάρια με τον ίδιο τρόπο; Και κάπου εκεί εμφανίζεται ένας όρος που ακούμε όλο και συχνότερα: ηθική ή βιώσιμη ψαροφαγία (sustainable seafood).

Δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να τρώμε ψάρια. Σημαίνει ότι πρέπει να μάθουμε να τα επιλέγουμε πιο έξυπνα. Όπως συμβαίνει και με τη βιώσιμη μόδα ή τη σπατάλη τροφίμων, έτσι και η ψαροφαγία μπορεί να γίνει πιο υπεύθυνη, χωρίς να στερηθούμε τις αγαπημένες μας γεύσεις.

Τι σημαίνει «ηθική ψαροφαγία»;

Με απλά λόγια, σημαίνει να καταναλώνουμε ψάρια και θαλασσινά με τρόπο που δεν εξαντλεί τους πληθυσμούς τους και δεν καταστρέφει τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Ένα ψάρι θεωρείται βιώσιμη επιλογή όταν:

αλιεύεται σε πληθυσμούς που μπορούν να αναπαραχθούν φυσιολογικά,
ψαρεύεται με μεθόδους που δεν καταστρέφουν τον βυθό,
δεν συνεπάγεται μεγάλες απώλειες άλλων ειδών,
προέρχεται από υπεύθυνη ιχθυοκαλλιέργεια, όταν δεν είναι άγριο.

Η λέξη «ηθική» δεν αφορά μόνο την ευζωία των ζώων. Αφορά ολόκληρο το οικοσύστημα.

Η υπεραλίευση δεν είναι θεωρία

Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς, σημαντικό ποσοστό των εμπορικών ιχθυαποθεμάτων στον κόσμο αλιεύεται σε επίπεδα που δεν θεωρούνται πλέον βιώσιμα. Με απλά λόγια, σε πολλές περιοχές ψαρεύουμε πιο γρήγορα απ’ όσο προλαβαίνουν τα ψάρια να αναπαραχθούν.

Αυτό δημιουργεί ένα ντόμινο επιπτώσεων. Όταν μειώνεται ένας πληθυσμός, επηρεάζονται όλα τα είδη που εξαρτώνται από αυτόν: θηρευτές, λεία, θαλάσσια φυτά, ακόμη και οι τοπικές κοινωνίες που ζουν από την αλιεία. Η θάλασσα δεν είναι ανεξάντλητη. Και όσο κι αν μοιάζει ατελείωτη, οι πόροι της δεν είναι.

Δεν κινδυνεύουν όλα τα ψάρια το ίδιο

Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που κάνουμε είναι να αντιμετωπίζουμε όλα τα ψάρια σαν να είναι ίδια, ενώ δεν είναι. Κάποια είδη αναπαράγονται γρήγορα και έχουν μεγάλους πληθυσμούς. Άλλα μεγαλώνουν αργά, γεννούν λίγα αυγά και χρειάζονται χρόνια για να ενηλικιωθούν.

Για παράδειγμα, τα μικρά πελαγικά ψάρια, όπως η σαρδέλα και ο γαύρος, μπορούν να ανανεώνουν τους πληθυσμούς τους πολύ πιο γρήγορα από μεγάλα αρπακτικά ψάρια όπως ο τόνος ή ο ξιφίας. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που πολλοί ειδικοί προτείνουν να στρεφόμαστε συχνότερα σε μικρότερα ψάρια.

Τα μεγάλα ψάρια είναι οι «κορυφαίοι θηρευτές»

Στη φύση, τα μεγάλα ψάρια βρίσκονται στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας. Τόνος, ξιφίας, σφυρίδα, ροφός. Χρειάζονται πολλά χρόνια για να μεγαλώσουν και να αναπαραχθούν. Όταν αφαιρούνται μαζικά από τη θάλασσα, ολόκληρη η ισορροπία αλλάζει. Γι’ αυτό και η κατανάλωσή τους καλό είναι να γίνεται πιο περιστασιακά και από υπεύθυνες πηγές.

Εποχικό ψάρι; Κι όμως, υπάρχει

Όπως υπάρχουν εποχικά φρούτα και λαχανικά, έτσι υπάρχουν και εποχές για τα ψάρια. Κάθε είδος έχει περιόδους αναπαραγωγής. Κατά τη διάρκεια αυτών των μηνών, η αλιεία μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στους πληθυσμούς. Στην Ελλάδα ισχύουν εποχικές απαγορεύσεις για ορισμένα είδη, ώστε να προστατεύεται ο κύκλος ζωής τους. Επιλέγοντας λοιπόν, ψάρια που βρίσκονται στην εποχή τους, βοηθάμε ώστε οι πληθυσμοί να ανανεώνονται φυσικά.

Άγριο ή ιχθυοκαλλιέργειας;

Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή. Πολλοί θεωρούν δεδομένο ότι το άγριο ψάρι είναι πάντα καλύτερο. Όχι απαραίτητα. Οι σύγχρονες, υπεύθυνες ιχθυοκαλλιέργειες μπορούν να μειώσουν την πίεση στους φυσικούς πληθυσμούς, αρκεί να λειτουργούν με σωστές περιβαλλοντικές πρακτικές. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και μονάδες που προκαλούν προβλήματα, όπως συμβαίνει σε κάθε μορφή παραγωγής τροφίμων. Το ζητούμενο δεν είναι να απορρίψουμε συλλήβδην την ιχθυοκαλλιέργεια, αλλά να προτιμάμε προϊόντα από αξιόπιστους παραγωγούς και να αναζητούμε πιστοποιήσεις όταν υπάρχουν.

Τι είναι το MSC;

Αν έχεις παρατηρήσει ποτέ ένα μπλε λογότυπο με ένα λευκό ψάρι σε κάποια συσκευασία, πιθανότατα πρόκειται για την πιστοποίηση MSC (Marine Stewardship Council). Πρόκειται για έναν διεθνώς αναγνωρισμένο οργανισμό που πιστοποιεί αλιεύματα τα οποία προέρχονται από διαχειριζόμενους, βιώσιμους πληθυσμούς και αλιεύονται με πρακτικές που περιορίζουν τις επιπτώσεις στο θαλάσσιο περιβάλλον. Δεν σημαίνει ότι είναι το μόνο αξιόπιστο σύστημα, αλλά αποτελεί μια καλή ένδειξη για τον καταναλωτή.

Η σημασία της προέλευσης

Δεν αρκεί να ξέρουμε το είδος του ψαριού, χρειάζεται να ξέρουμε και από πού προέρχεται. Το ίδιο ψάρι μπορεί να θεωρείται βιώσιμη επιλογή σε μια περιοχή και προβληματική σε μια άλλη, ανάλογα με τους πληθυσμούς και τις πρακτικές αλιείας. Γι’ αυτό αξίζει να ρωτάμε τον ιχθυοπώλη ή το εστιατόριο για την προέλευση των ψαριών που αγοράζουμε.

Να δοκιμάζουμε περισσότερα είδη

Οι περισσότεροι καταναλωτές επιλέγουν συνεχώς τα ίδια ψάρια: τσιπούρα, λαβράκι, τόνο, σολομό. Η πίεση σε λίγα μόνο είδη είναι ένας από τους λόγους που δημιουργούνται προβλήματα. Η ελληνική θάλασσα, όμως, προσφέρει δεκάδες εξαιρετικά ψάρια που συχνά μένουν στο περιθώριο: μένουλα, κολιός, σαφρίδι, μπακαλιάρος, γόπα, σκουμπρί. Πέρα από πιο οικονομικά, είναι συχνά και πιο βιώσιμες επιλογές.

Τι γίνεται με τα θαλασσινά;

Το ίδιο ισχύει και για τα θαλασσινά (καλαμάρια, χταπόδια, γαρίδες, μύδια). Η βιωσιμότητα εξαρτάται από τον τρόπο αλιείας, την περιοχή, την εποχή και τον πληθυσμό. Για παράδειγμα, τα μύδια θεωρούνται από τις πιο φιλικές προς το περιβάλλον μορφές θαλασσινών, καθώς φιλτράρουν φυσικά το νερό και δεν απαιτούν τροφή από τον άνθρωπο για να αναπτυχθούν.

Το πρόβλημα των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων

Ένας από τους μεγαλύτερους περιβαλλοντικούς κινδύνους λέγεται bycatch. Πρόκειται για ζώα που πιάνονται κατά λάθος στα δίχτυα: χελώνες, δελφίνια, καρχαρίες, θαλασσοπούλια κ.α. Πολλά από αυτά τραυματίζονται ή πεθαίνουν χωρίς ποτέ να προορίζονταν για κατανάλωση. Γι’ αυτό και οι πιο σύγχρονες τεχνικές αλιείας προσπαθούν να μειώσουν αυτά τα περιστατικά.

Η σπατάλη ξεκινάει μετά το ψάρεμα

Ένα ακόμη πρόβλημα είναι ότι μεγάλο μέρος των αλιευμάτων δεν καταναλώνεται ποτέ. Μικρότερα ψάρια απορρίπτονται. Είδη που δεν έχουν εμπορική αξία πετιούνται. Καταναλωτές αγοράζουν περισσότερο απ’ όσο χρειάζονται. Η βιώσιμη ψαροφαγία σημαίνει και κάτι ακόμη: να αξιοποιούμε ολόκληρο το ψάρι και να αποφεύγουμε τη σπατάλη.

Τι μπορούμε να κάνουμε ως καταναλωτές;

Δεν χρειάζεται να γίνουμε θαλάσσιοι βιολόγοι. Μερικές απλές συνήθειες αρκούν:

Να δοκιμάζουμε περισσότερα είδη ψαριών.
Να επιλέγουμε εποχικά αλιεύματα.
Να ρωτάμε για την προέλευση.
Να προτιμάμε υπεύθυνους παραγωγούς και ψαράδες.
Να αποφεύγουμε να αγοράζουμε μεγαλύτερες ποσότητες από όσες θα καταναλώσουμε.
Να στηρίζουμε μικρές, τοπικές αλιευτικές κοινότητες όταν έχουμε τη δυνατότητα.

Μικρές αποφάσεις που, όταν πολλαπλασιάζονται από χιλιάδες καταναλωτές, μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά.

Το πιο βιώσιμο ψάρι είναι αυτό που σέβεσαι

Η ηθική ψαροφαγία δεν έχει να κάνει με ενοχές ούτε με απαγορεύσεις. Δεν λέει ότι πρέπει να διαγράψουμε τον τόνο, τον ξιφία ή το χταπόδι από το τραπέζι μας. Μας καλεί, όμως, να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε επιλογή μας έχει αντίκτυπο.

Για δεκαετίες αντιμετωπίζαμε τη θάλασσα σαν μια ανεξάντλητη αποθήκη τροφής. Σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν είναι. Και ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή που μπορούμε να κάνουμε να είναι και η πιο απλή: να αρχίσουμε να ρωτάμε. «Από πού είναι αυτό το ψάρι;», «Είναι στην εποχή του;», «Πώς αλιεύτηκε;». Αυτές οι ερωτήσεις, που πριν από λίγα χρόνια ακούγονταν υπερβολικές, είναι πλέον μέρος μιας νέας γαστρονομικής κουλτούρας.

Γιατί τελικά, η πιο υπεύθυνη επιλογή δεν είναι να τρώμε λιγότερο ψάρι από φόβο. Είναι να τρώμε πιο συνειδητά. Να ανακαλύπτουμε νέα είδη, να στηρίζουμε όσους ψαρεύουν με σεβασμό στη θάλασσα και να θυμόμαστε ότι η νοστιμιά δεν μετριέται μόνο στο πιάτο, αλλά και στο αποτύπωμα που αφήνει πίσω της.

Έτσι, θα μπορούμε να συνεχίσουμε να απολαμβάνουμε τους θησαυρούς της θάλασσας, χωρίς να στερήσουμε από τις επόμενες γενιές τη δυνατότητα να κάνουν το ίδιο.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ